نیره رضایی مطلق – کودکان مخاطبان ویژه‌ای برای سینما در سراسر جهان هستند و حضور در سالن سینما همراه با والدین یا دوستانشان اولین گام برای شناخت آن‌ها از فیلم‌سازی، بازیگری و هنر سینماست. آن‌ها مخاطب یکی از مهم‌ترین بخش‌های تولیدات سینمایی یعنی ‌سینمای کودک هستند و اختصاص جشنواره‌ای برای آن‌ها و به نام آن‌ها برای نشان دادن این اهمیت کافی است. در آستانه برگزاری سی‌و‌هفتمین جشنواره فیلم کودک و نوجوان در شهر اصفهان هستیم؛ جشنواره‌ای که اعتبار و ارزش آن باید همپای جشنواره فیلم فجر باشد و مسیر سینمای کودک در هر دوره از برپایی آن تبیین شود. سینمای کودک و نوجوان ایران در دهه ۶۰ و ۷۰ به اندازه‌ای قوی و مهم بود که با داشتن قصه و بازیگرانی که بعدها نسل‌ طلایی فیلمسازان کودک را پرورش داد، شناخته می‌شود. این سینما که از دل کانون پرورش فکری متولد شد توانست تا چند دهه به یکی از مهمترین اجزای سینمای ایران بدل شود و گواه آن بسیاری از هنرمندانی‌ هستند که در حال حاضر هموز دغدغه ساخت فیلم کودک را دارند و چراغ راه کارگردانانی هستند که امروز دوست دارند در هیاهوی فیلم‌های سینمای ایران و نمایش خانگی همچنان برای این نسل که بسیار تشنه و محتاج اثری در خور توجه است، فیلم بسازند.

بدون تردید این سینما می‌تواند پولساز و فرصت‌آفرین باشد و خانواده و بچه‌ها را به سالن‌ها برای تماشای فیلم بکشاند؛ به همین دلیل کارگردانان علاقه‌مند به این حوزه همچنان ترجیح می‌دهند نامشان پای یک اثر برای کودک و نوجوان ثبت شود و در گیرودار تولید و اکران پای اثرشان بایستند و به این سینما ظرفیت دوباره ببخشند. آن‌‌ها فارغ از اینکه نامشان در کناز بهترین کارگردان جشنواره ثبت شود یا نه مسیر خود را طی کرده و به دنیای کودک و نوجوان وفادار مانده‌‌اند. برای مرور کارنامه کارگردانانی که از ابتدای تولد جشنواره فیلم کودک و نوجوان به این خانواده پیوستند سراغ جوایز آن در هر دوره رفتیم و جایزه بهترین کارگردانی که هر سال در دو بخش ملی و بین‌المللی اهدا می‌شود، و برای اهالی سینما هم بسیار حائز اهمیت است بررسی کردیم. این وسوسه هنوز از سوی بسیاری از مخاطبان این جشنواره وجود دارد که بدانند امسال پروانه زرین بهترین کارگردانی در دستان چه فیلمسازی قرار می‌گیرد چرا که حضور نام‌آوران عرصه سینما در این جشنواره از میزان اهمیت و ارج‌گذاری بدنه سینمای ایران به سینمای کودک حکایت می‌کند. در آستانه برگزاری سی‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان در اصفهان، مروری داریم بر فهرست برندگان جایزه «پروانه زرین بهترین کارگردانی» در ۳۶ دوره گذشته؛ جایزه‌ای که از ابوالفضل جلیلی تا مجید مجیدی، از داوودنژاد و طالبی تا پوراحمد و صدرعاملی، مسیر زرینی را برای سینمای کودک ایران رقم زده و همواره یادآور جایگاه این سینما در بدنه اصلی هنر هفتم بوده است.

دهه شصت؛ وقتی همه چیز جدید بود

درست است که امروز جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان به دوره سی‌و هفتم رسیده و سال‌هاست که به رویدادی مهم و معتبر در سینمای ایران تبدیل شده است، اما در ابتدای راه‌اندازی، این جشنواره شرایط متفاوتی داشت و رویدادی جنبی در حاشیه جشنواره فیلم فجر بود. با نگاهی به تاریخچه این جشنواره می‌بینیم که این رویداد همزمان با جشنواره فجر و از سال ۱۳۶۱ کارش را آغاز کرد، اما تا زمان مستقل شدن و تغییر دادن رویه، زیر سایه جشنواره فجر قرار داشت. به همین دلیل هم دوره‌های اولیه آن رقابتی نبود و برگزیده‌ای مخصوص در هیچکدام از رشته‌ها نداشت. به همین دلیل هم در سه دوره اول هیچ اثری و هیچ هنرمندی برگزیده نمی‌شد اما از دوره چهارم و پنجم به بعد شرایط کمی تغییر کرد.

نخستین جایزه بهترین کارگردانی در جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان در دوره چهارم به ابوالفضل جلیلی برای ساخت فیلم سینمایی «گال» رسید، تا به این ترتیب نام جلیلی به عنوان اولین برنده پروانه زرین بهترین کارگردانی معرفی شود. فیلم گال یکی از مهم‌ترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران است که در بسیاری از جشنواره‌های بین‌المللی حضور پیدا کرد و در بسیاری از کشورها مثل فرانسه، آمریکا، آلمان، برزیل، سوییس، بلژیک، ایتالیا، کانادا، ژاپن، هلند، هند و… به نمایش درآمد و در برخی از این رویدادها جوایزی هم برنده شد. جلیلی اولین و آخرین برنده ایرانی جایزه بهترین کارگردانی در دهه شصت جشنواره بود و در دو دوره دیگری که در این دهه برگزار شد، دو فیلمساز خارجی این جایزه را از آن خود کردند. در دوره پنجم شانکار ناگ کارگردان مطرح هندی برای ساخت فیلم «سوامی» این جایزه را از آن خود کرد و در دوره ششم، آخرین دوره برگزار شده در دهه شصت، مایکل روبو، کارگردان و مستندساز استرالیایی با فیلم «ونسان ومن» این جایزه را به دست آورد.

دهه هفتاد؛ حضور پررنگ دانه درشت‌ها

پس از برگزاری چند دوره مستقل جشنواره فیلم‌های کودک و نوجوان، شرایط در این حوزه تغییر کرد و در دهه هفتاد بسیاری از بزرگان سینما آثارشان را به این جشنواره فرستادند، نام‌هایی که به حفظ استقلال و بالا بردن جایگاه هنری این جشنواره کمک بزرگی کردند. چهره‌هایی مثل مرحوم کیومرث پوراحمد، مجید مجیدی، علیرضا داوودنژاد، ایرج طهماسب، رضا میرکریمی، کیانوش عیاری، محمدعلی طالبی، ابوالفضل جلیلی و… کارگردان‌هایی بودند که آثارشان در این دهه جوایز اصلی جشنواره مثل بهترین فیلم یا بهترین کارگردانی را از آن خود کرد. در دوره هفتم این رویداد علیرضا داوودنژاد برای ساخت فیلم «نیاز» جایزه بهترین کارگردانی جشنواره را کسب کرد، نیاز یکی از فیلم‌های مهم کارنامه هنری داوودنژاد است که در طول سال‌های اخیر چند باری هم از تلویزیون پخش شده و بسیاری از دوستداران آثار سینمایی این فیلم را تماشا کرده و دوست دارند. سال بعد و در دروه هشتم جشنواره وجیه‌الله فردمقدم برای ساخت فیلم «لی‌لی لی‌لی حوضک» برگزیده شد. اما در دوره بعد از آن بخش سینمای ایران برنده‌ای در بخش بهترین کارگردانی نداشت و این جایزه در بخش بین‌المللی به وانگ جونگ شنگ کارگردان فیلم «نامه‌ای به آسمان» رسید. اما در دوره دهم یک نام آشنا برای جشنواره کودکان و نوجوان بار دیگر برنده جایزه بهترین کارگردانی شد و بار دیگر نام ابوالفضل جلیلی در اختتامیه این جشنواره عنوان شد، او در این دوره با فیلم «دت یعنی دختر» در جشنواره حضور داشت و توانست پروانه زرین بهترین کارگردانی را به دست بیاورد. در دوره یازدهم جشنواره دو جایزه مهم بهترین فیلم و بهترین کارگردان به یک اثر رسید، فیلم «شاخ گاو» به کارگردانی کیانوش عیاری که جزو مهمترین فیلم‌های به نمایش درآمده در این دوره بود. در دوره دوازدهم نیز وضعیتی مشابه برای فیلم «کیسه برنج» به وجود آمد، این فیلم جایزه بهترین فیلم جشنواره را برنده شد و کارگردانش محمدعلی طالبی نیز به عنوان بهترین کارگردان جشنواره در مراسم اختتامیه جایزه گرفت. در دوره سیزدهم جشنواره هم نوبت به فریدون حسن‌پور رسید که برای ساخت فیلم «پول» جایزه بهترین کارگردانی را دریافت کند. در چهاردهمین دوره جشنواره نیز یکی از فیلمسازان به‌نام و بین‌المللی کشورمان با یکی از فیلم‌های مهم در کارنامه هنری‌اش به جشنواره آمد، مجید مجیدی «رنگ خدا» را به جشنواره کودکان و نوجوانان فرستاد و توانست جایزه بهترین کارگردانی این دوره را از آن خود کند. در آخرین دوره جشنواره در دهه هفتناد نیز باردیگر سینمای ایران برگزیده‌ای نداشت و جایزه بخش بین‌المللی به دنیس باردیائو خالق فیلم «دنیای مارتی» رسید.

دهه هشتاد؛ مخلوطی از فیلمسازان قدیمی، جدید و خارجی

در دهه هشتاد ۹ دوره از جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان برگزار شد، دورانی که هرکدام حال و هوای خاص خود را داشت و در هر دوره یک چهره جدید جایزه بهترین کارگردانی این رویداد را به دست آورد. البته جدید بودن صرفا به معنای تازه کار بودن نیست، بسیاری از چهره‌های قدیمی سینما مثل مرحوم کیومرث پوراحمد، رسول صدرعاملی، مسعود کرامتی و… در این دهه در جشنواره حضور داشتند و توانستند جایزه بهترین کارگردانی را هم دشت کنند. در این میان کارگردان‌هایی هم بودند که بیش از یک بار این جایزه ارزشمند را به دست آوردند و نام خود را ماندگار کردند. در دوره شانزدهم برای آخرین بار این رویداد در بخش سینمای ایران جایزه بهترین کارگردانی را به هیچ فیلمسازی اهدا نکرد و در بخش بین‌الملل جان هی کارگردان فیلم «جیمی گریمبل بی‌همتاست» (محصول کشورهای فرانسه و انگلیس) این جایزه را به نام خود زد. در دوره هفدهم جشنواره مسعود کرامتی بازیگر و کارگردان شناخته شده کشورمان توانست برای ساخت فیلم «روز کارنامه» جایزه بهترین کارگردانی را به دست آورد. سال بعد و در دوره هجدهم این رویداد عبدالرسول گلبن برای کارگردانی فیلم «بهشت جای دیگری است» این جایزه را کسب کرد . در دوره نوزدهم جشنواره یکی از کارگردان‌های صاحب سبک و خوش سابقه در جشنواره کودک، نخستین جایزه کارگردانی خود را به دست آورد، غلامرضا رمضانی که در این دوره با فیلم «حیات» به جشنواره آمده بود. دوره بیستم جشنواره اما هیئت داوران جشنواره دست روی نام یکی از بزرگان سینما گذاشتند، رسول صدرعاملی که در با فیلم «دیشب باباتو دیدم آیدا» در این دوره حضور پیدا کرده بود. صدرعاملی جزو معدود فیلمسازان ایرانی است که در اکثر جشنواره‌های داخلی جایزه بهترین کارگردانی را به دست آورده و در دوره بیستم جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان نیز توانست این عنوان را کسب کند. سال بعد از آن و در دوره بیست‌ویکم جشنواره نیز یکی دیگر از بزرگان تاریخ سینمای ایران جایزه بهترین کارگردانی را کسب کرد، مرحوم کیومرث پوراحمد برای ساخت یکی از بهترین فیلم‌هایش یعنی «اتوبوس شب» توانست جایزه بهترین کارگردانی را به دست آورد، فیلمی تحسین شده که در جشنواره‌های معتبر داخلی مثل جشنواره فجر، جشنواره کودک و نوجوان، جشن خانه سینما، جشن حافظ و… با تقدیر مواجه شد و در چندین جشنواره خارجی نیز به نمایش درآمد و نقدهای مثبتی دریافت کرد. در دوره بیست‌ودوم جشنواره که در شهر کرمان برگزار شد، فرزاد موتمن برای ساخت «جعبه موسیقی» جایزه بهترین کارگردانی را دریافت کرد. اصلی ترین رقیب موتمن دراین دوره ابراهیم فروزش بود که با دو فیلم در این جشنواره شرکت کرده بود که هرکدام از آثارش توانست جوایزی را به دست آورد. در دوره بعدی جشنواره غلامرضا رمضانی بار دیگر جایزه بهترین کارگردانی را به دست آورد و این بار برای ساخت فیلم «همبازی» موفق به دریافت این جایزه شد. در دوره بیست‌وچهارم که آخرین دوره برگزار شده در این دهه بود جایزه بهترین کارگردانی به ناصر رفاهی برای ساخت فیلم «خانه امن است» رسید.

دهه نود؛ خانواده‌های برنده

در دهه نود شرایط سینمای کودک و نوجوان ما، مثل جریان اصلی سینما در حال تغییر بود. بسیاری از نام‌های قدیمی و چهره‌های شناخته شده در این حوزه کم کار شده بودند و حالا سینمای کودک و نوجوان با چهره‌های جدیدی آشنا شده بود، افرادی که برخی از آنها خیلی زود به شهرت رسیدند و حالا به بدنه سینمای ما هم اضافه شدند، اما هرازگاهی نیم نگاهی هم به سینمای کودک دارند. البته این بدان معنا نیست که بزرگان سینما در این دوران سینمای کودک را فراموش کردند، برنده اصلی جشنواره در آخرین دوره برگزاری این جشنواره در دهه نود، مجیدی مجیدی با یکی از فیلم‌های مهم کارنامه هنری‌اش است، فیلمی جریان ساز و خوش ساخت به نام «خورشید». نکته جالب توجه در این دهه این است که در دو دوره جشنواره جوایز بهترین کارگردانی به دو نفر که از یک خانواده هستند رسید، در فیلمی یک پدر و پسر کارگردان بودند و در اثری دیگر دو برادر. در دوره بیست‌وپنجم جشنواره که نخستین دوره آن در دهه نود بود، علی شاه‏حاتمی و فرزندش حمید شاه حاتمی برای ساخت فیلم «رویای سینما» جایزه بهترین کارگردانی را به دست آوردند تا نخستین پدر و پسر سینمای ایران باشند که این جایزه را دریافت کردند. در دوره بعد نادره ترکمانی برای ساخت «گورداله و عمه غولی» این جایزه را به دست آورد. سال بعد از آن و در دوره بیست‌وهفتم احسان عبدی‌پور کارگردان بوشهری و خوش ذوق سینما، با فیلم جذاب «تنهای تنهای تنها» این جایزه را به دست آورد، اثری که اتفاقا جایزه بهترین فیلم جشنواره را نیز از آن خود کرد. در دوره بیست‌وهشتم یکی از برندگان سابق این رویداد باز هم جایزه بهترین کارگردانی را به دست آورد، غلامرضا رمضانی که جزو رکوردداران این جشنواره محسوب می‌شود در این دوره با فیلم «فرار از قلعه رودخان» این جایزه را به دست آورد. سال بعد و دوره بیست‌ونهم جایزه باز هم به یک خانواده رسید، بهرام و بهمن ارگ برادران خوش ذوق آذری زبان با برای ساخت فیلم «سویوق» جایزه بهترین کارگردانی را دشت کردند. در دوره سی‌ام نیز محمدرضا خردمندان با فیلم «۲۱ روز بعد» جایزه بهترین کارگردانی را دریافت کرد، فیلمی خوش ساخت که علاوه بر این جشنواره در دیگر رویدادهای سینمایی هم عملکرد قابل دفاعی داشت و نقدهای مثبت زیادی دریافت کرد. جایزه بهترین کارگردانی در دوره سی‌ویکم به‌ محمدرضا حاجی غلامی برای ساخت «لکنت» رسید و دوره پس از آن، امیرحسین قهرایی برای کارگردانی «بازیوو» این جایزه را دریافت کرد. در آخرین دوره جشنواره در دهه نود هم مجید مجیدی بار دیگر پروانه زرین بهترین کارگردانی را به دست آورد، او برای ساخت فیلم «خورشید» به این جایزه رسید.

قرن جدید؛ فضای جدید

در چهار سال گذشته، سه دوره از جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان برگزار شده که در هر دوره یک فیلمساز توانسته جایزه بهترین کارگردانی را به دست بیاورد. در دوره سی‌وچهارم حسین ریگی برای ساخت فیلم «لیپار» این جایزه را به دست آورد. سال ۱۴۰۲ و در خلال دوره سی‌وپنجم جشنواره پروانه زرین بهترین کارگردانی به مرتضی آتش زمزم کارگردان «قهرمان من» رسید و در سال گذشته نیز این جایزه را آرش معیریان برای ساخت فیلم «بامبولک» دریافت کرد، فیلمی که پس از حضور موفق در این رویداد، در جشنواره فیلم فجر سال گذشته نیز به نمایش درآمد که البته در آنجا خیلی مورد اقبال اهالی رسانه و منتقدان قرار نگرفت. این فهرست ۳۶ دوره گذشته جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان بود. امسال نیز بخش فیلم‌های بلند جشنواره میزبان هفت فیلم سینمایی است. در کنار پویانمایی «افسانه سپهر» به کارگردانی عماد رحمانی و مهرداد محرابی، فیلم‌های «بچه مردم» به کارگردانی محمود کریمی، «جادوی عروسک‌ها» به کارگردانی سعید عباسی، «چشم‌بادومی» به کارگردانی ابراهیم امینی، «دختر برقی ۲» به کارگردانی و تهیه‌کنندگی حسین قناعت، «سفید برفی» به کارگردانی جواد نوریان، «شهر آرزوها» (بامبولک ۲) به کارگردانی متین اوجانی و «موی گرگ» به کارگردانی فریدون نجفی مهمان سینماهای شهر اصفهان هستند تا فرصتی برای شنیدن صدای کودکی و دیدن نگاه روشن نوجوانان و پلی میان خاطره‌ها و رویاها فراهم کنند. باید ببینیم تا چند روز دیگر، چه نامی از سینمای ایران به این فهرست بلند بالا اضافه می‌شود و کدام فیلمساز با پروانه زرین بهترین کارگردانی اختتامیه این جشنواره در اصفهان را ترک می‌کند. سی‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان در ۳ بخش ملی (فیلم‌های بلند، کوتاه و پویانمایی)، بخش بین‌الملل و بخش ویژه از ۱۲ تا ۱۶ مهر سال جاری با دبیری حامد جعفری در شهر اصفهان برگزار می‌شود.