خبر تلخ بود؛ خبری که دل هر سینماگر و دوستدار هنر را به درد آورد. «ناصر تقوایی، فیلمساز و مستندساز بزرگ ایران، چشم از جهان فروبست». مرگ او اما تنها پایان یک زندگی نبود؛ بلکه یادآور سال‌ها سکوت و بی‌مهری‌ای است که این هنرمند برجسته، پیش از رفتن، با آن روبه‌رو شد. در گفت‌وگوهایی که با هم‌نسلان، همکاران و شاگردان او انجام دادیم، تصویری زنده و چند بعدی از تقوایی به دست آمد؛ مردی که قاب‌های ماندگارش، زاویه دید منحصر به فردش و وفاداری‌اش به سینما و حقیقت، هنوز الهام‌بخش نسل‌های بعدی است. همکارانش از تعهد بی‌چون و چرای او به اصول هنری گفتند و شاگردانش یادآوری کردند که چگونه تقوایی با صبر و صراحت، مسیر سینمای ایران را شکل داد و به آنها درس مقاومت و اصالت آموخت. آنچه در این گفت‌وگوها برجسته شد، ایستادگی او در برابر کوتاه نیامدن از ارزش‌ها و وفاداری همیشگی‌اش به سینما و روایت حقیقت بود، حتی در سال‌هایی که جامعه هنری و نهادهای فرهنگی کمتر قدر او را دانستند و بی‌مهری‌ها ادامه داشت. این روایت‌ها نه تنها یاد تقوایی را زنده نگه می‌دارند، بلکه به نسل امروز سینما یادآوری می‌کنند که هنر واقعی همیشه نیازمند شجاعت، صبر و صداقت است.

سمیه خاتونی – در پی درگذشت استاد ناصر تقوایی، به سراغ یکی از هم نسلان او، احمد طالبی نژاد رفتیم، رفیق و دوست قدیمی ناصر تقوایی که میتوان از او به عنوان یکی از سینه سوختگان سینمای موج نو یاد کرد. نسلی که با سینمای موج نو  و آثار داریوش مهر جویی، مسعود کیمیایی و ناصر تقوایی و … سینمای ایران را آموختند و قلم زدند. در این گفت و گو طالبی نژاد فقدان و ضایعه درگذشت این هنرمند را بدون بازگشت و جایگزینی خواند.

دغدغه اصلی من این است که آقای ناصر تقوایی در چند دهه اخیر کار نمی‌کردند. از نظر شما فقدان ایشان چقدر در سینمای ما تاثیر دارد و چرا این ضایعه برای همه ما اینقدر ناراحت‌کننده بود؟

واقعیت این است که مرگ یا زندگی ایشان تأثیر چندانی روی سینمای امروز ایران نداشت، چون سینمایی که تقوایی دنبالش بود، این سینما نبود. او به دنبال یک سینمای متعالی بود؛ سینمایی که در عین سرگرم‌کنندگی مثل «دایی جان ناپلئون» حرفی برای گفتن داشته باشد و فضای جامعه را جهانشمول تر به نقد بکشد. اما چیزی که امروز داریم، بیشتر سرگرمی‌هایی است شبیه کاباره، کافه، و فیلم فارسی‌های سابق که هیچ ارتباطی به سینمای تقوایی ندارد. حتی اگر زنده بودند و فیلم می‌ساخت، ظاهراً سینمای تقوایی و امثال او هیچ تأثیری بر سینمای امروز نداشتند. بنابراین بودن یا نبودنش از نظر صنعت سینمای ایران فرقی نمی‌کند، ولی این افسوس برای نسل ما و نسل‌های قبل و بعد است که یک فیلم‌ساز فرهیخته و بزرگ، که هر اثرش ماندگار بود، چرا باید در انزوا از دست برود.

 این انزوا بیشتر به خاطر شرایط بیرونی بود یا خود ایشان هم مقصر بودند؟

هم خودش مقصر بود، هم شرایط بیرونی؛ از نظر هیچکس مهم نبود که ناصر تقوایی دارد ذره‌ذره آب می‌شود. هیچ کاری نکردند و عاقبت همین شد که امروز خبرش منتشر شد و همه ناراحت شدیم.

 از همکاری مشترک خود با ناصر تقوایی بگوئید…

تنها همکاری من با  تقوایی مربوط به کتابی است به نام «به روایت ناصر تقوایی» که سال‌ها پیش منتشر شد و استقبال خوبی داشت. این کتاب توسط خود ایشان بازنویسی شده و چاپ چهارمش توسط نشر نقش‌چشمه منتشر شده است. چاپ پنجم هم در دست آماده‌سازی است. این کتاب زندگی شخصی، خانوادگی و سینمایی آقای تقوایی را در بر می‌گیرد.

 سینمای تقوایی تا چه اندازه درگیر و تنیده با تجربه زیسته و نوع تعامل او با جهان بود؟

فیلم‌های او بیشتر اقتباس از ادبیات معاصر ایران و جهان بود، اما رد پای زندگی نسبتا دشوار کودکی و نوجوانی ایشان در خوزستان در همه فیلم‌ها دیده می‌شد.

 در همکاری با ایشان چه خصوصیت خاصی دیدید که در دیگران ندیدید؟

عدم حسادت، نگاه عمیق و پرپیمان و اندیشمندانه‌ای که نسبت به همه چیز داشت. درباره هر موضوعی می‌توانست ساعت‌ها صحبت کند و حرف‌های درست بزند.

انعطاف ایشان در تغییر مسیر و کوتاه آمدن تا چه اندازه  بود؟

تقوایی در حوزه کارش انعطاف نداشت؛ یعنی کوتاه نمی‌آمد. به همین دلیل فاصله بین فیلم‌هایش زیاد بود. این نشان می‌دهد حاضر نبود به خاطر مصلحت کوتاه بیاید و یا به مخاطب عام باج بدهد. خیلی سفت و سخت و محکم بود.

 وقتی خبر فوت ایشان را شنیدید چه حسی داشتید؟

راستش، از خیلی وقت پیش منتظر چنین لحظه‌ای بودم. روز خوبی نداشتم، ولی نمی‌گویم شوک شدم، اما حالم بد شد. احساس کردم کسی را از دست دادیم که به این راحتی‌ها نمی‌شود جایگزینش کرد.