مریم عظیمی _ نوزدهمین دوره از جشنواره سینما حقیقت که مهمترین رویداد برای سینمای مستند و مستندسازان به حساب می‌آید در حال برگزاری است و تاکنون بیش از 50 فیلم به نمایش در آمده است. آثار مستند با نگاهی متفاوت که به بررسی و سپس نمایش زوایای کمتر دیده شده از سوژه‌هایی همچون محیط زیست، چهرها‌ی موثر، مردم شناسی، تاریخی و… می‌پردازند. در ادامه گپ و گفت خبرنگار صبا با مهدی انصاری کارگردان مستند «عاموها» را می‌خوانید.

مستند «عاموها» به بررسی چگونگی ورود سیاهان به استان بوشهر و تاثیراتی که بر موسیقی و آئین‌های این استان گذاشته‌اند می‌پردازد. مهدی انصاری که اولین حضور خود در جشنواره سینما حقیقت را با این مستند تجربه می‌کند،  این اثر را یک مستند مردم‌شناسی می‌داند.

این سوژه چگونه به دغدغه شما تبدیل به موضوع شد و تصمیم گرفتید روی این موضوع کار کنید؟

حدود ده سال پیش، یکی از دوستانِ فعال در مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی به من پیشنهاد کرد تا مستندی برای محرم و سفر بسازم. حدود دو ماه زمان داشتم و حتی می‌خواستم که فیلمبرداری را آغاز کنم اما متوجه نکته‌ای شدم و تصمیم گرفتم کار را نگه دارم و روی آن تمرکز کنم. هدف من بیان نکته‌ای تازه درباره آیین‌هایی بود که در بوشهر اجرا می‌شوند  چرا که پیش از این، به غیر از فیلم «اربعین» ساخته زنده‌یاد استاد ناصر تقوایی، آثار دیگری نیز ساخته شده بود که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم به آیین‌های بوشهر مخصوصا آئین‌های عزاداری پرداخته بودند و حتی خود من نیز در برخی از این مستندها، چه به عنوان صدا بردار و چه در تولید فیلم‌ها نقش داشتم. بنابراین این سؤال مطرح شد که چه موضوعی می‌تواند متفاوت و پیش از این دیده نشده باشد. این پرسش مرا به موضوع سیاهان و نقش آنان در موسیقی آیینی بوشهر مخصوصا موسیقی عزاداری و سوگواری آن رساند که نقطه عزیمت من برای ساخت فیلم شد.

مرحله پژوهش و تحقیقات این مستند به چه صورت انجام شد؟

در جریان پژوهش متوجه شدم که این دامنه تاثیر بسیار گسترده‌ است. ورود این افراد به ایران به طور مشخص در قرن هفدهم و هجدهم صورت گرفته است، اگرچه برده‌داری پیش از اسلام نیز در ایران وجود داشته، اما اوج آن در همان قرون هفدهم و هجدهم میلادی است. این افراد در ابتدا زبان و فرهنگ محلی ایران را نمی‌دانستند و مدتی طول کشیده تا با فرهنگ بومی وفق پیدا کنند. بنابراین پرسش من این بود که از سیاهان اولیه چه چیزهایی باقی مانده است! بررسی‌ها نشان داد که بسیاری از این افراد صرفاً از آفریقا نیامده‌اند بلکه بخش قابل توجهی از هند به ایران آمده‌اند. در پاسخ به این پرسش که نقش این سیاهان چه بوده و آیا آثاری از سیاهان اولیه باقی مانده به این نتیجه رسیدم عمده آثاری که از آنها بجای مانده صرفا در قالب بخش کوچکی از آیین‌های عزاداری و موسیقی‌هایی مانند موسیقی و آئین زار مشاهده می‌شود.

مناطق مورد پژوهش کدام شهرها بودند؟

سیاهان در کل استان بوشهر پراکنده‌اند. طول استان بوشهر حدود ۷۴۰ کیلومتر در حاشیه شمالی خلیج فارس است و من از شمال استان، یعنی دیلم، تا جنوب استان یعنی بندر عسلویه، سفر کردم و تقریباً تمام شهرها و محلاتی که کلونی سیاهان در آن‌ها وجود داشت را مورد بررسی قرار دادم. در مجموع، نزدیک به پنج هزار کیلومتر سفر کردم تا ببینم آیا از سیاهان اولیه آواها یا نواهای موسیقایی باقی مانده است یا خیر. به نظر زندگی کلونی وار سیاهان اهمیت ویژه‌ای داشته، زیرا ممکن بود افرادی به دلیل مهاجرت پراکنده شوند، اما در صورتی که به شکل کلونی زندگی کنند، آیین‌ها و سنت‌هایشان همچنان پررنگ باقی می‌ماند و حفظ می‌شود. بله همینطور است. اما در استان بوشهر، به ویژه در شهر بوشهر، به خاطر فرهنگ مدارای مردمان آن بسیاری از سیاهان جذب فرهنگ عمومی شده‌اند، اما هنوز برخی محلات، مانند محله بهبهانی، که هم تجارتخانه‌های تجار بوشهر بوده و هم نزدیک اداره بندر و گمرک و محل کار بسیاری از این سیاهان، کلونی‌های سیاهان حفظ شده و آیین‌هایشان پابرجاست.

مدت زمان ساخت این فیلم و فرآیند پژوهش آن چقدر بود؟

فیلم «عاموها» حدودا 62 دقیقه است و مراحل پژوهش تا اتمام آن نزدیک به ده سال به طول انجامیده است. دلیل این طولانی شدن زمان، مسافت‌ طولانی بود که باید طی می‌شد و همچنین حضور در مراسم‌های محرم و صفر که به دلیل دور بودن و مسافت موجود زمان زیادی نیاز داشت و امکان اینکه مثلا عاشورا در شمال استان باشیم و تاسوعا در جنوب آن وجود نداشت. متاسفانه در طول این سال‌ها بسیاری از افرادی که با آن‌ها مصاحبه شده بود، درگذشتند؛ از جمله کارشناسان محترمی که همراه ما بودند، مانند استاد ایرج صغیری، استاد حسین دهقانی و استاد بزرگ موسیقی جناب فریدون شهبازیان، که متأسفانه موفق نشدم نسخه نهایی فیلم را به همراه این عزیزان ببینم.

تیم تولید چند نفره بود؟

تیم تولید این فیلم در حقیقت دو نفره بوده و شامل من و برادرم می‌شد. البته گاهی دوستانی به عنوان صدا بردار یا تصویر بردار به ما اضافه می‌شدند، اما عمدتاً ما دو نفر سفر می‌کردیم و مراحل پژوهش و رصد مراسمات را انجام می‌دادیم.

«عاموها» جزو کدام یک از دسته‌بندی‌های آثار مستند است؟

فکر می‌کنم می‌توان این مستند را جزو مستندهای پژوهش‌محور و مردم‌شناختی به شمار آورد. به عبارت دیگر، فیلم «عاموها» مستندی مردم‌شناختی، پژوهش و مقاله محور است.

ساختار این مستند چگونه است؟

در این مستند مجموعه‌ای از مصاحبه‌ها با کارشناسان و افراد مرتبط ارائه شده است و بخشی از تصاویر نیز از مراسمات مختلف تهیه شده است. مصاحبه‌ها با مردم عادی و پیشکسوتان سیاه‌پوست انجام شده است، از جمله افرادی که دو نسل قبل آن‌ها از آفریقا آمده بودند.

آیا این سیاهان پس از لغو قانون برده‌داری آزاد شدند؟

پس از لغو قانون برده‌داری بسیاری از سیاهان آزاد شدند، اما سندهایی موجود است که حتی بعد از قانون 1848 و لغو برده‌داری نیز تا مدتی اینکار انجام می‌شده است. مثلا فردی به حج می‌رفته و برده‌ای می‌خریده و به عنوان همسر دوم و یا صیغه‌اش آن کنیز را به کشور می‌آورده است. با این حال، وضعیت اجتماعی و زندگی سیاهان در کشورهای اسلامی، به ویژه ایران، بهتر از کشورهای غربی بوده است. آن‌ها اغلب به عنوان عضو خانواده پذیرفته می‌شدند و حتی از ارث و میراث برخوردار می‌شدند و حالت فرزندخواندگی داشتند. در بوشهر، سیاهان در دم و دستگاه خانواده‌های برجسته و تجار حضور داشتند و نقش‌آفرینی می‌کردند. در ایران، بیشتر برده‌ها، برده‌های خانگی بودند و نه کارگرانی که به شکل گسترده استثمار می‌شدند، همانند شرایط برده‌ها در غرب. البته ظلم و ستم نیز در برخی موارد وجود داشت، اما به طور کلی شرایط اجتماعی و زندگی آنان بهتر از نمونه‌های غربی بوده است.

مستند سازی را چگونه آغاز کردید و این چندمین حضور شما در جشنواره حقیقت است؟

این اولین حضور من در جشنواره حقیقت است. پیش از آن و در چند سال پیش، مستندی برای جمعیت امام علی ساخته بودم که به وضعیت زنان افغان در بوشهر می‌پرداخت؛ زنانی که سرپرست خانوار بودند و با تلاش خود، فرزندانشان را از خیابان‌ها جمع‌آوری کرده و به مدرسه می‌فرستادند. این مستند کوتاه، با عنوان «پنج‌شیر» تهیه شد و در یونسکو نیز مورد توجه قرار گرفت. من سال‌ها در رشته‌های مختلف سینما، از جمله منشی صحنه، تدارکات، دستیار کارگردان و مدیر تولید در سریال‌ها و فیلم‌های مختلف فعالیت کردم و علاقه‌ام به مستندسازی از همان زمان شکل گرفت، زیرا مستند با حقیقت سروکار دارد و پرده از ناشناخته‌ها برمی‌دارد. مستندسازی این امکان را فراهم می‌کند که به موضوعات کمتر شناخته شده توجه شود و کار در این مسیر، حس و تجربه ارزشمندی برای من به همراه دارد. یکی از دلایل علاقه من به مستند، لذت کشف است. مثلا در این مستند از طریق اسناد، تصاویر، نقل قول‌ها و … اطلاعات جدید و ارزشمندی به دست آوردم که بسیار به من افزوده است و در بحث مردم شناسی برایم تجربه‌ای ‌بی بدیل بوده است.