معصومه دهقان- نمایش «درخت گیلاس» به کارگردانی شراره طیار، با حضور بازیگران و هنرمندان تئاتر کودک و نوجوان، تلاش کرده است میان روایت مدرن و ریشه‌های نمایش ایرانی و آیین‌هایی چون تعزیه پیوندی تازه برقرار کند. در گفت‌وگو با عوامل این اثر، از جمله امیرحسین انصافی و فهیمه باروتچی، تئاتر کودک نه به‌عنوان یک سرگرمی ساده، بلکه به‌عنوان حوزه‌ای تخصصی، فکرپرور و اثرگذار بر ذهن و نگاه نسل امروز معرفی می‌شود؛ جایی که به‌جای نصیحت، پرسشگری و تجربه زیسته کودک در مرکز قرار می‌گیرد.

فهیمه باروتچی، بازیگر و عروسک‌گردان نمایش «درخت گیلاس»، معتقد است تئاتر کودک یکی از دشوارترین گونه‌های نمایشی است؛ جایی که «هر کلمه و هر رفتار در ذهن سفید کودک باقی می‌ماند». او در گفت‌وگو با روزنامه صبا، از تجربه حضور در نمایشی با حال‌وهوای محرم، ضرورت آشنایی کودکان با مفهوم ایستادگی در برابر زورگویی و همچنین مشکلات و کم‌توجهی به تئاتر کودکان گفت.

کمی از خودتان و پیشینه هنری‌تان بگویید.

بیش از  ۲۵ سال است در زمینه بازیگری و عروسک‌گردانی تئاتر فعالیت دارم. نزدیک به ۱۵ سال هم در حوزه آموزش تئاتر و نقالی به کودک و نوجوان مشغول هستم و در حال حاضر در دانشگاه هنر و معماری پارس نیز تدریس می‌کنم.

عنوان «بازی‌ساز» خیلی پیچیده‌تر از «بازیگر» به نظر می‌رسد؛ خودتان این تفاوت را چطور تعریف می‌کنید؟

بازیگر شخصیت را می‌سازد، نه بازی را! اگر قرار بود بازی‌ساز باشم الان باید درباره کدنویسی و طراحی بازی حرف می‌زدم، نه بازیگری و عروسک‌گردانی!

وقتی با عروسک و فضای کودک کار می‌کنید، بیشتر حس می‌کنید در حال ساختن جهان هستید یا احساس؟

فکر می‌کنم رسالت اول نمایش، لذت بردن تماشاگر است. وقتی مخاطب کودک باشد، اهمیت این موضوع چندبرابر می‌شود. در «درخت گیلاس» کارگردان با دقت زیادی تلاش کرده توجه کودک را به محیط پیرامونش جلب کند و او را وارد جهان نمایش کند.

در «درخت گیلاس» سخت‌ترین بخش کار برای شما چه بود؟

من در این نمایش همزمان دو شخصیت را اجرا می‌کنم و صدای هر دو عروسک را هم می‌گویم. برای همین سخت‌ترین بخش کار، کنترل و تفکیک این دو شخصیت بود؛ اینکه هرکدام هویت و لحن مستقل خودشان را داشته باشند.

تئاتر کودک معمولاً ساده و معصوم به نظر می‌رسد، درحالی‌که پشت آن دقت و طراحی زیادی وجود دارد. این سوءتفاهم شما را اذیت می‌کند؟

هدف اجراگر رساندن مفهوم متن و لذت بردن تماشاگر است. اما در کل تئاتر کار بسیار سختی است، در هر شکل و گونه‌ای. تئاتر کودک هم با وجود ظاهر ساده‌اش، ظرافت‌ها و حساسیت‌های زیادی دارد.

نمایشی که هم حال‌وهوای محرم دارد و هم برای کودک اجرا می‌شود، ممکن است بیش از حد احساساتی شود. شما چطور این تعادل را حفظ کردید؟

کار نمایش برانگیختن احساسات درونی تماشاگر و حتی بازیگر است؛ چیزی که به آن تزکیه نفس می‌گویند. اما در «درخت گیلاس» هدف اصلی ما پرداختن به مفهوم زورگویی و ایستادگی در برابر آن بود. بازخوردی که از کودکان می‌گیریم بیشتر حس قدرت و شجاعت است تا اندوه.

آیا تا به حال کودکی بعد از اجرا برداشتی داشته که خودتان اصلاً به آن فکر نکرده باشید؟

قطعاً. هرکسی از ظن خود شد یار من… کودکان گاهی به ظرایفی در اجرا نگاه میکنند که  درک آن برای ما جالب است‌

با توجه به حال‌وهوای محرم، رساندن مفهوم سوگواری به کودک بدون تلخ شدن فضا چقدر دشوار بود؟

ما در این نمایش درباره سوگواری صحبت نمی‌کنیم، چون اساساً سوگواری محتوای مناسبی برای کودک نیست. «درخت گیلاس» برگرفته از کتاب «چرا چرا چرا» نوشته کلر ژوبرت است و نویسنده تلاش کرده به کودکان یاد بدهد که در برابر زورگویی نباید سکوت کرد و باید پرسید «چرا؟». برای ملموس شدن این مفهوم هم از مثال امام حسین(ع) استفاده شده؛ شخصیتی که در برابر ظلم ایستادگی کرد.

از طرف دیگر، شبیه‌خوانی و تعزیه یکی از گونه‌های مهم نمایش ایرانی است و ما تلاش کردیم کودکان را هم با مفهوم مقابله با زورگویی آشنا کنیم و هم با این شکل نمایشی ایرانی.

از سختی‌ها و شیرینی‌های بازیگری در حوزه کودک و نوجوان بگویید.

اجرا برای کودک مثل راه رفتن روی لبه تیغ است. هر کلمه و هر رفتار در ذهن سفید و تازه کودک باقی می‌ماند، برای همین باید درباره همه‌چیز با دقت فکر کرد. در عین حال، کار برای کودک بسیار شیرین و دلنشین است و انرژی خاص خودش را دارد.

آیا تئاتر کودک هنوز جدی گرفته نمی‌شود، حتی از طرف خود اهالی تئاتر؟  

متأسفانه از نظر من تئاتر به‌طور کلی در کشور ما جدی گرفته نمی‌شود و این مسئله در حوزه کودک و نوجوان بیشتر هم دیده می‌شود. هنوز خیلی‌ها فکر می‌کنند تئاتر کودک فقط یک سرگرمی ساده است، در حالی‌که این حوزه نیاز به دقت، تخصص و هزینه زیادی دارد. هنرمندان تئاتر کودک همیشه با کمبود بودجه و امکانات روبه‌رو هستند، در صورتی که تولید اثر برای کودک و نوجوان از پرهزینه‌ترین گونه‌های نمایشی است.

تجربه بازی و همکاری در این نمایش چگونه بود؟ 

لذت در تاتر وقتی معنا می‌دهد که از کار خودت راضی باشی و رضایت در کنار گروه حرفه‌ای و درست حاصل خواهد شد که من چند سال است که در گروه چراغ خواب این لذت را درک کرده‌ام.

و صحبت پایانی…

به امید شادی و آزادی تمام کودکان دنیا