پگاه زارعی – اختتامیه نهمین جشنواره تلویزیونی مستند در حالی برگزار شد که پشت ویترین این رویداد، یک پرسش جدی و نگران‌کننده همچنان بی‌پاسخ مانده است؛ وقتی بودجه تولید مستند کاهش پیدا می‌کند، مستندسازان با چه منابعی باید فیلم بعدی خود را بسازند؟ از یک‌سو رئیس سازمان صداوسیما صراحتاً از «نزدیک به صفر» بودن بودجه تولید سیما سخن می‌گوید و از سوی دیگر مستندسازان از کاهش حمایت‌ها، تولید آثار کم‌هزینه و زودبازده، کنار گذاشته شدن بخش مهمی از ظرفیت‌های مستندسازی و نبود یک سازوکار جدی برای مشارکت نهادهای مختلف گلایه دارند. آنچه از مجموع این اظهارنظرها برمی‌آید، فقط بحران مالی یک حوزه هنری نیست؛ مسئله، آینده تولید مستند و کیفیت آثاری است که قرار است در سال‌های آینده روی آنتن تلویزیون و پرده جشنواره‌ها دیده شوند. اگر جشنواره هر سال گسترده‌تر می‌شود اما امکان تولید آثار باکیفیت کوچک‌تر، این تناقض در نهایت می‌تواند خود جشنواره را نیز با بحران مواجه کند.

در این پرونده، روزنامه صبا با پیمان جبلی، رئیس سازمان صداوسیما؛ سلیم غفوری، قائم‌مقام معاون سیما؛ مسعود دهنوی، مهدی بخشی‌مقدم، محسن اسلام‌زاده، وحید فرجی، رضا اکبریان گالشکلاهی، علی تک‌روستا و آرمان قلی‌پور دشتکی، فعالان عرصه مستندسازی درباره وضعیت بودجه تولید، جایگاه مستند در تلویزیون، ضرورت همکاری میان نهادهای تولیدکننده و آینده این سینما گفت‌وگو کرده است.

پیمان جبلی، رئیس صداوسیما: بودجه تولید سیما تقریباً نزدیک به صفر است

پیمان جبلی، رئیس سازمان صداوسیما، در پاسخ به پرسش خبرنگار روزنامه صبا درباره وضعیت حمایت مالی از مستندسازان عنوان کرد: من کاملاً حق را به مستندسازان عزیز، به‌ویژه برادر عزیزم جناب آقای قارایی، می‌دهم. ما واقعاً به دلیل منابع محدودی که داریم، هنوز نتوانسته‌ایم شرایط حمایت مالی از مستندسازان عزیز را آن‌گونه که باید و شاید مهیا کنیم.

وی افزود: شاید تعجب کنید اگر بگویم بودجه تولید سیما چیزی نزدیک به صفر است. شاید تولیدات الف ویژه بودجه تولید داشته باشند، اما سیما با توجه به مشکلات منابعی که دارد، تقریباً بودجه‌اش صفر است؛ یعنی یا باید به سراغ تولید کارهای مشارکتی برویم، یا به اصطلاح همکاران ما، برنامه‌های همکاری نهادی را دنبال کنیم، یا به هر شکلی از جایی منابعی تأمین کنیم تا بتوانیم تولید داشته باشیم. ما باید مستند را بیش از پیش حمایت کنیم. حرف همکاران عزیز مستندساز ما کاملاً درست است.

رئیس سازمان صداوسیما در پایان درباره میزان حمایت مالی و توجه به برآوردهای مستندسازان نیز اظهار کرد: حمایت مالی و میزان توجه به برآوردهای مستندسازان در این دوره شاید قابل مقایسه با گذشته باشد، اما همان‌طور که هرچقدر منابع را بیشتر می‌کنیم، تورم هم سریع‌تر از منابع ما گسترش و رشد پیدا می‌کند و باز هم هنوز کفایت وجود ندارد. من این حق را به مستندسازان عزیز می‌دهم و امیدوارم شرایط به گونه‌ای باشد که بتوانیم حمایت از کار خصوصی را بهبود بدهیم.

سلیم غفوری، قائم‌مقام معاون سیما: امسال بودجه کل سازمان با مشکل جدی مواجه شد

سلیم غفوری، قائم‌مقام معاون سیما، در گفت‌وگو با روزنامه صبا درباره وضعیت تولید مستند در تلویزیون، از شرایط دشوار مالی حاکم بر این رسانه گفت؛ شرایطی که به گفته او، مستند نیز از پیامدهای آن در امان نمانده است.

غفوری، درباره وضعیت بودجه مستند در تلویزیون اذعان کرد: واقعیت این است که وضعیت بودجه در یکی دو سال اخیر، در کل تلویزیون، با مشکل جدی مواجه شده است و طبیعتاً بودجه مستند هم مانند بقیه بخش‌ها با این مسئله روبه‌رو شده است. اگر بخواهیم پنج سال اخیر را بررسی کنیم، بجز امسال، بودجه شبکه مستند در سال‌های گذشته افزایش جدی پیدا کرد. البته امسال واقعاً وضع بودجه خوب نیست و کل تلویزیون با مشکل جدی مواجه شده است.

وی ادامه داد: مثلاً در مرکزی مانند سیمرغ، بخش جدی‌ای از بودجه صرف مستند شد؛ شاید حدود ۲۰ درصد از بودجه سیمرغ و حتی بیشتر، مثلاً ۳۰ درصد. آمار دقیق ندارم، اما چیزی بین ۲۰ تا ۳۰ درصد از بودجه این مجموعه صرف مستند شد. در بقیه جاها هم همین‌طور بود؛ یعنی در شبکه‌های دیگر نیز درصدی از بودجه‌شان را برای مستند گذاشتند. همان‌طور که گفتم، امسال متأسفانه چون بودجه کل سازمان با مشکل مواجه شده، طبیعتاً بودجه شبکه مستند هم با مقداری مشکل مواجه شده است.

غفوری درباره همکاری صداوسیما و مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی نیز توضیح داد: هر سال نزدیک جشنواره سینماحقیقت، هم مرکز گسترش و هم صداوسیما اعلام می‌کنند که قرار است هم‌افزایی داشته باشند و مستندهای سینماحقیقت به‌صورت جدی از تلویزیون پخش شوند. بخشی از مستندهای تولیدشده در مرکز، با تلویزیون قرارداد می‌بندند و در تلویزیون پخش می‌شوند. البته مرکز گسترش برخی مستندهایی را که می‌سازد، مناسب پخش از تلویزیون نمی‌داند و اصلاً برخی کارها برای پخش تلویزیونی ساخته نمی‌شوند؛ اما آن کارهایی که مناسب و دارای قابلیت پخش از تلویزیون هستند، هر سال طی یک تفاهم پخش می‌شوند و امیدواریم امسال هم به تفاهمی با آنها برسیم.

مسعود دهنوی، مستندساز: تلویزیون باید محور باشد نه فضای مجازی

مسعود دهنوی، مستندساز، که با «فرمانده و دریا» در نهمین جشنواره تلویزیونی مستند حضور داشت، از کیفیت این دوره جشنواره و حال‌وهوای متفاوتی گفت که نمایش این فیلم برایش به همراه داشت؛ مستندی درباره فرمانده ناو دنا که با حوادث تلخ پس از آن، برای سازنده‌اش رنگ و بوی دیگری پیدا کرد. دهنوی در گفت‌وگو با روزنامه صبا، در ادامه از دغدغه‌های جدی‌تر خود درباره وضعیت تولید مستند در تلویزیون و آینده این گونه سینمایی گفت.

این مستندساز درباره خطر کاهش تولید مستند برای تلویزیون اظهار کرد: آرام‌آرام با فضایی از مخاطب و یک سلیقه روبه‌رو می‌شویم که خودمان را با آن سلیقه وفق می‌دهیم و این موضوع، سطح مستندها را آرام‌آرام پایین می‌آورد. برای اینکه در فضای مجازی دیده شویم، جایی که مخاطبان زیادی با شکل‌های مختلف، چیزهایی را به اسم مستند می‌بینند، مجبور می‌شویم خودمان را شبیه آنها کنیم و کیفیت آثارمان پایین می‌آید. به نظر من، این از همه خطرناک‌تر است. نباید فضای مجازی محور قرار بگیرد و تلویزیون در حاشیه آن باشد؛ باید تلویزیون محور باشد و اثر از تلویزیون به فضای مجازی برود. متأسفانه اکنون به واسطه مسئله جدی بودجه، این اتفاق در حال رخ دادن است و خطرناک است.

وی درباره همکاری صداوسیما و جشنواره سینماحقیقت نیز گفت: یک بخش از این مسئله طبیعی است. بخشی از مستندهای سینماحقیقت اصلاً قابلیت پخش از تلویزیون ندارند. فضای جشنواره تلویزیونی مستند نیز قالبی دارد که مختص دیده‌شدن از قاب تلویزیون است و باید این موضوع را در نظر گرفت. سینماحقیقت به مستندهایی توجه می‌کند که قرار است روی پرده سینما دیده شوند و به همین دلیل احتمالاً اشتراکات میان آثار این دو فضا کمتر است. اما اینها دلایل منطقی ماجرا هستند؛ دلایل غیرمنطقی هم داریم. باید ببینیم کدام‌یک از سازمان‌ها در شرایطی که وضعیت مالی خوبی نداریم، به‌صورت جدی با یکدیگر مشارکت می‌کنند تا یک اثر خوب ساخته شود.

این مستندساز افزود: معمولاً هر مجموعه‌ای تلاش می‌کند خودش به‌تنهایی کاری انجام دهد. مرکز با تلویزیون کار نمی‌کند، تلویزیون با مرکز نمی‌تواند کار کند و مجموعه‌های دیگر نیز از یکدیگر گسسته شده‌اند. امیدوارم این وضعیت درست شود و مجموعه‌ها بتوانند با یکدیگر کار کنند. درباره سینماحقیقت نیز، جدا از مسئله تفاوت قاب تلویزیون و آثاری که اساساً قابلیت پخش ندارند، به نظر من عزم جدی‌ای برای همکاری وجود ندارد. ممکن است در ظاهر گزارش‌ها و صحبت‌های مدیران چیز دیگری باشد، اما در اصل ماجرا این‌گونه نیست. می‌توانید آمار بگیرید و ببینید واقعاً چه تعداد از کارها در این بخش به‌صورت مشارکتی تولید شده‌اند.

مهدی بخشی‌مقدم، مستندساز: سینمای مستند این روزها حال‌وروز خوبی ندارد

مهدی بخشی‌مقدم، مستندساز، نهمین دوره جشنواره تلویزیونی مستند را نشانه‌ای از استمرار و بلوغ این رویداد می‌داند، اما معتقد است پشت این استمرار، مسئله مهم‌تری درباره جایگاه مستند و نگاه مدیران فرهنگی به این گونه سینمایی وجود دارد؛ مسئله‌ای که به گفته او، نیازمند توجه جدی‌تری است.

بخشی‌مقدم، در گفت‌وگو با روزنامه صبا اظهار کرد: اکنون به‌وضوح می‌بینیم که سطح تولیداتی که در چند سال اخیر ساخته می‌شود، از نظر کیفیت رو به کاهش است. ما یک دوره طلایی در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ داشتیم. بسیاری از مستندسازان ما در عرصه‌های بین‌المللی حضور جدی داشتند و فیلم‌های درجه‌یکی ساخته می‌شد. اما با توجه به شرایط اقتصادی، فیلم‌ها و فیلمسازان مستند به‌تدریج از این چرخه خارج می‌شوند. فیلم‌ها با بودجه‌های بسیار پایین ساخته می‌شوند و عوامل درجه‌یک دیگر در سینمای مستند کار نمی‌کنند. بسیاری از نیروهایی که در سینمای مستند فعالیت داشتند، به دلیل شرایط اقتصادی به سمت سینمای داستانی رفته‌اند و به نظر من باید هم به آنها حق داد.

این مستندساز تأکید کرد: سینمای مستند ایران این روزها حال‌وروز خوبی ندارد و هر کسی که در این عرصه حضور داشته باشد، می‌تواند به این مسئله اذعان کند. در دوران جنگ بیشتر گزارش‌های خبری و آثاری را می‌دیدیم که با توجه به شرایط، در مدت کوتاهی تولید و سریع به پخش می‌رسیدند. اما مستند، آن‌طور که من می‌شناسم، به تأمل، تعمق و یک بازه زمانی طولانی نیاز دارد تا فیلمی با مفهوم عمیق‌تر ساخته شود.

بخشی‌مقدم با انتقاد از نگاه مدیران افزود: متأسفانه این نگاه در میان بسیاری از مدیران وجود دارد که فیلمی زودبازده بخواهند؛ فیلمی که سریع ساخته شود، در دو روز تولید و در دو روز تدوین شود و یک هفته بعد به پخش برسد. شرایط بودجه‌ای که برای فیلم در نظر می‌گیرند، به نظر من بسیار توهین‌آمیز است و اولین قربانی این وضعیت، کیفیت است. هرچه جلوتر می‌رویم، تعداد فیلم‌های خوب مستند، چه در تلویزیون و چه در جشنواره سینماحقیقت، کمتر می‌شود.

وی افزود: در شرایطی که بعد از جنگ با آن مواجه شده‌ایم، شبکه مستند و دیگر شبکه‌های تلویزیون بیشتر به دنبال برنامه‌های زودبازده تلویزیونی هستند؛ برنامه‌ای با یک مجری و یک مهمان که در استودیو تولید و سریع پخش شود. دیگر آن تأمل، تعمق و بازه زمانی‌ای را که فیلم مستند نیاز دارد، کمتر شاهد هستیم. هم صداوسیما و هم مرکز گسترش اعلام می‌کنند که با یکدیگر هم‌افزایی خواهند داشت، اما عملاً این هم‌افزایی را نمی‌بینیم.

بخشی‌مقدم ادامه داد: با توجه به شرایطی که فیلم مستند درگیر آن است، حتی مهم‌ترین جشنواره فیلم مستند، یعنی سینماحقیقت، به دلیل شرایط اقتصادی و وضعیت موجود، هر روز کوچک‌تر می‌شود. زمانی شور و اشتیاق و تعداد بیشتری از مخاطبان وجود داشت، اما هر روز از این جمعیت کم می‌شود و تعداد مستندسازانی که فیلم می‌سازند نیز کمتر می‌شود. شرایطی که سینمای مستند امروز درگیر آن است، واقعاً ناراحت‌کننده است. امیدوارم فکری برای حداقل معیشت مستندسازان شود؛ چون بسیاری از آنها درگیر تأمین حداقل نیازهای زندگی هستند و این شایسته هنرمند و مستندسازی نیست که می‌خواهد یک سال از عمرش را صرف ساخت یک فیلم مستند کند.

محسن اسلام‌زاده، مستندساز: مستند فقط یک مسئله صنفی نیست

محسن اسلام‌زاده، مستندساز، در گفت‌وگو با روزنامه صبا، ضمن ارزیابی نهمین جشنواره تلویزیونی مستند و تأکید بر اهمیت توجه به پیشکسوتان این حوزه، درباره شرایط تولید و پخش مستند در تلویزیون و ضرورت بازنگری در سیاست‌های این حوزه سخن گفت.

اسلام‌زاده درباره وضعیت تولید مستند در تلویزیون اظهار کرد: واقعاً باید فکری به حال این ماجرا شود؛ چون مرکز سیمرغ هم تا حدی به سمت داکیودرام و کارهای شبه‌داستانی رفته است، در حالی که بودجه شبکه مستند به‌شدت پایین آمده است. بارها وعده داده‌اند که بودجه شبکه مستند افزایش پیدا کند، اما این اتفاق نیفتاده است.

اسلام‌زاده افزود: باید از ظرفیت بند «چ» و منابعی که ارگان‌های مختلف دارند، بخشی را به سمت مستند هدایت کنیم و همه منابع صرف برنامه‌های تلویزیونی نشود. مدیران ارشد صداوسیما خودشان سابقه مستندسازی دارند و انتظار داریم درک کنند که بحث مستند صرفاً یک مسئله صنفی نیست. مستند پلی میان مردم و دولتمردان است، نقش کاتالیزور را بازی می‌کند، حرف‌ها را منتقل می‌کند و دیالوگ ایجاد می‌کند. عمق مستند از بسیاری از برنامه‌های تلویزیونی بیشتر است.

وی با انتقاد از جایگاه مستند در کنداکتور تلویزیون گفت: چرا در شبکه‌های اصلی، کنداکتور خوب و ثابتی برای مستند نداریم؟ همه‌چیز به شبکه مستند و افق پاس داده می‌شود؛ در حالی که این شبکه‌ها مخاطبان خاص خودشان را دارند. تعدد اکران و پخش در این شبکه‌ها جای تقدیر دارد، اما مستند باید به سبد اصلی شبکه‌ها، در ساعت اصلی و برای مخاطبان گسترده‌تر تلویزیون بیاید.

اسلام‌زاده در پایان درباره آثار سینماحقیقت نیز اظهار کرد: باید برای این آثار تصمیم و برنامه‌ای گرفته شود تا بعد از جشنواره، با کارشناسی و پیوست نقد و نظر، امکان پخش آنها فراهم شود. دیگر به نظرم خیلی دیر شده است. این همه اثر دارد به‌تدریج بیات می‌شود و تعدادشان هم بسیار زیاد شده است. شاید اکنون ۴۰۰ یا ۵۰۰ اثر و حتی بیشتر وجود داشته باشد. نباید به چند جشنواره و اکران برای چندصد نفر بسنده کرد. کارها باید وارد قاب تلویزیون شوند، جریان‌سازی کنند و به نقطه خوبی برسند.

وحید فرجی، مستندساز: بحران بودجه فقط گریبان تلویزیون را نگرفته است!

نهمین جشنواره تلویزیونی مستند پس از پشت سر گذاشتن وقفه‌ها و اتفاقات مختلف، سرانجام به پایان رسید؛ رویدادی که به گفته وحید فرجی، مستندساز، با وجود طولانی شدن روند برگزاری، در آستانه یک دهه فعالیت به جایگاهی جدی‌تر و پخته‌تر رسیده است. فرجی در گفت‌وگو با روزنامه صبا، در کنار ارزیابی این دوره از جشنواره، درباره شرایط تولید مستند و ضرورت ایجاد سازوکارهای پایدار برای حمایت از این حوزه نیز صحبت کرد.

وحید فرجی، درباره کمبود بودجه در ژانرهای مختلف مستند اظهار کرد: خود من کم‌وبیش در ژانرهای مختلف کار می‌کنم. اثری که امسال در همین جشنواره داشتم، درباره کرونا و ایرانگردی و سفر بود و کاندیدای انتخاب هم شد، اما حتی همان کار را هم نمی‌توانم ادامه بدهم. حتی درباره کارهای جنگی نیز همین وضعیت وجود دارد. می‌خواهم بگویم کمبود بودجه برای همه مستندهاست؛ هم از نظر ژانر و هم از نظر موضوع.

فرجی ادامه داد: درست است که در جنگ، برخی کارهای اورژانسی و فوری ساخته می‌شد، اما همان‌ها هم بیشتر حاصل تعهد خود بچه‌ها بود. اگر مستندسازان بخواهند فقط با نگاه مالی به موضوع نگاه کنند، شاید همان آثار هم ساخته نشود. بسیاری از بچه‌ها به دلیل تعهد ملی و اعتقادی‌شان کار می‌کنند و این آثار ساخته می‌شود، اما مسئله کمبود بودجه، همه موضوعات را دربر گرفته است. این بحران فقط مربوط به تلویزیون نیست. من در ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته با بخش‌های مختلف کار کرده‌ام و امروز همه آنها با بحران بودجه مواجه‌اند.

وی درباره جایگاه مستند در بودجه فرهنگی گفت: این قصه سال‌های طولانی ماست و فقط مربوط به امروز و تشدید بحران اقتصادی نیست. بارها هم درباره آن صحبت کرده‌ایم. گاهی شاید تلویزیون اگر فقط هزینه یک یا دو سریال خود را کم کند، یک خون تازه در مستندسازی به جریان بیفتد. درباره این موضوع بسیار صحبت شده، جلسات مختلفی با مدیران سازمان و معاونت سیما برگزار شده و اقداماتی هم صورت گرفته است، اما با توجه به اثری که مستند می‌تواند در جامعه داشته باشد، این میزان حمایت هنوز کافی نیست.

فرجی یکی از راهکارها را استفاده از ظرفیت بند «چ» دانست و در پایان گفت: قانونی وجود دارد که بر اساس آن نهادهای دولتی و وزارتخانه‌ها باید درصدی را برای تولید آثار فرهنگی در حوزه مرتبط با فعالیت خود اختصاص دهند. اگر فرآیندی ایجاد شود که این منابع از وزارتخانه‌ها گرفته و به فضای مستندسازی و تلویزیون تزریق شود، اتفاق بسیار مهمی خواهد افتاد. اما این مسئله خیلی جدی پیگیری نمی‌شود و باید به شکل ساختاری و سازمانی دنبال شود. اگر این اتفاق بیفتد، مستندسازی جان تازه‌ای می‌گیرد. این وظیفه یک مستندساز نیست که به‌تنهایی چنین سازوکاری را دنبال کند؛ این مسئله باید در سطح ساختاری و سازمانی پیگیری شود. در بخش‌های مختلف فرهنگی، سینما و سریال‌سازی نیز مشکلات وجود دارد، اما مستندسازی همیشه فقیرتر و نحیف‌تر بوده است.

علی تک‌روستا، مستندساز: چرا فقط به چند نوع مستند خاص بودجه داده می‌شود؟

علی تک‌روستا، مستندساز، از جمله فیلمسازانی است که همچنان تلویزیون را یکی از مهم‌ترین مسیرهای ارتباط مستند با مخاطب عمومی می‌داند؛ نگاهی که با وجود تغییرات گسترده در شیوه تماشای آثار تصویری و گسترش پلتفرم‌ها، برای او همچنان موضوعیت دارد. تک‌روستا که تجربه ساخت مستند «آقا نعمت» را در کارنامه دارد، این روزها چند طرح مستند را دنبال می‌کند و در کنار فعالیت حرفه‌ای خود، با چالش‌های تأمین بودجه برای ادامه برخی پروژه‌ها نیز مواجه است. او در گفت‌وگو با ما درباره تجربه خود از تولید مستند، ظرفیت تلویزیون و ضرورت توجه به گونه‌هایی از مستندسازی که کمتر مورد حمایت قرار می‌گیرند، صحبت کرده است.

وی اذعان داشت: متأسفانه یکی از ضعف‌های بزرگ سازمان صداوسیما این است که فقط به یک سری مستندهای خاص بودجه می‌دهد یا آنها را در اولویت قرار می‌دهد. برای خود من حدود یک سال است که پس از ساخت مستند «آقا نعمت»، تصمیم گرفتم مجموعه مستند «قله‌های ایران» را بسازم، اما هر بار که مراجعه کردم، گفتند فعلاً برای این کار بودجه نداریم. در حالی که برخی از این کارها به‌صورت غیرمستقیم برای ایران و در راستای همان اهداف فرهنگی مؤثر هستند و شاید حتی بیشتر از برخی تولیداتی که اکنون ساخته می‌شود، کارکرد داشته باشند.

تک‌روستا درباره مجموعه «قله‌های ایران» گفت: ما در این مجموعه می‌توانیم ایران و طبیعت ایران را نشان دهیم. واقعاً در بسیاری از نقاط جهان تصور می‌کنند ایران کشوری بسیار عقب‌مانده است و ما می‌توانیم با ساخت چنین مستندهایی، تصویری زیبا و واقعی از ایران به دنیا نشان دهیم. به نظر من، بزرگ‌ترین ضعف سازمان صداوسیما این است که فقط به یک سری مستندهای خاص و با اهداف مشخص بودجه می‌دهد، در حالی که مستند مستقل، آثار اجتماعی، طبیعت و گردشگری یا کمتر ساخته می‌شوند یا تقریباً هیچ حمایتی از آنها صورت نمی‌گیرد.

رضا اکبریان گالشکلاهی مستندساز: مستند باید پیش از وقوع بحران هشدار بدهد

نهمین جشنواره تلویزیونی مستند، علاوه بر نمایش و رقابت میان مجموعه‌ای از آثار مستند، فرصتی برای طرح دوباره برخی دغدغه‌های این حوزه بود؛ دغدغه‌هایی که گاه فراتر از مسائل تولید و پخش، به نقش اجتماعی مستندسازی و نسبت آن با مسائل روز جامعه بازمی‌گردد. رضا اکبریان گالشکلاهی، کارگردان مجموعه مستند «آب و نون» که در این دوره از جشنواره حضور داشت و در جمع نامزدهای دریافت جایزه قرار گرفت، از جمله مستندسازانی است که بخش مهمی از فعالیت خود را به موضوعات محیط زیستی اختصاص داده است. «آب و نون» نیز با پرداختن به سازه‌های سنتی ذخیره آب در مازندران، بخشی از ظرفیت‌های کمتر دیده‌شده این منطقه و ارتباط آن با زندگی مردم و طبیعت را روایت می‌کند. اکبریان در گفت‌وگو با روزنامه صبا، ضمن صحبت درباره این مجموعه و تجربه حضور در جشنواره، از دغدغه‌های خود درباره جایگاه مستند و ضرورت توجه بیشتر به ظرفیت‌های این گونه سینمایی گفت.

رضا اکبریان گالشکلاهی، درباره اثر خود عنوان کرد: این مجموعه در نهمین دوره جشنواره تلویزیونی مستند حضور داشت، کاندیدای بهترین مجموعه شد و فکر می‌کنم جایزه سوم را دریافت کرد. این مجموعه درباره سازه‌های آبی‌ای است که نیاکان ما سال‌ها پیش در استان مازندران برای ذخیره‌سازی آب ایجاد کردند و به آنها آب‌بندان گفته می‌شود. کارکرد اصلی آنها نیز برای مصارف کشاورزی بوده است. طی دهه‌ها بعد از پیدایش این سازه‌های آبی، زیستگاه‌های گیاهی و جانوری در آنها به وجود آمد و حدود ۱۷۰ گونه گیاهی و جانوری در این آب‌بندان‌ها زیست داشتند؛ اما متأسفانه در سال‌های گذشته، مخاطراتی از جمله قاچاقچیان خاک آنها را تهدید کرده است. به نظرم جشنواره خوبی بود، بسیار پویا برگزار شد و آثار نیز به‌خوبی و در ساعت مناسب به مخاطبان عام رسیدند و بازخوردهای خوبی داشتند.

این مستندساز درباره نقش مستند در پیشگیری از بحران اظهار کرد: به نظرم این موضوع بسیار مهمی است. من پیش‌تر به دلیل اینکه یکی از فعالیت‌های تخصصی‌ام در زمینه محیط زیست است، پیشنهادهایی به مسئولان داده‌ام که پیش از اجرای پروژه‌هایی مانند سدسازی، می‌توان با ساخت یک فیلم مستند موضوع را واکاوی و تمام نقاط ضعف و قوت پروژه را بررسی کرد و بعد سراغ هزینه‌های چندصد میلیاردی رفت. مسئله دیگر، مستند بحران است. در میان اهالی سینمای مستند در کشور ما این‌گونه جا افتاده که ابتدا بحران اتفاق می‌افتد و بعد مستندسازان وارد میدان می‌شوند. به نظرم این مستند بحران نیست. مستند بحران باید پیش از وقوع بحران هشدار بدهد و این جایگاه در تلویزیون و سینمای مستند ما بسیار خالی است. این نوع مستندها می‌توانند میان مستندسازان و سیاست‌گذاران هم‌افزایی خوبی ایجاد کنند، چون مسئله را پیش‌بینی می‌کنند و راهکار ارائه می‌دهند و از این نظر می‌توانند بسیار مؤثر باشند.

آرمان قلی‌پور دشتکی، مستندساز: حداقل‌ها را هم از ما دریغ می‌کنند

آرمان قلی‌پور دشتکی، مستندساز اهل چهارمحال و بختیاری، در سال‌های فعالیت خود حضور مستمری در جشنواره تلویزیونی مستند داشته و تجربه دریافت چند جایزه از این رویداد را در کارنامه دارد. او که آثارش را با موضوعات اجتماعی و بومی ساخته، ارتباط مستند با مخاطبان خارج از مراکز شهری را یکی از ظرفیت‌های مهم این گونه می‌داند؛ ظرفیتی که به اعتقاد او می‌تواند تلویزیون را به رسانه‌ای فراگیر برای روایت مسائل مختلف جامعه تبدیل کند. قلی‌پور دشتکی در گفت‌وگو با روزنامه صبا، ضمن ارزیابی نهمین دوره جشنواره، از تجربه خود در سال‌های اخیر و شرایطی که فیلمسازان مستند برای ادامه فعالیت با آن مواجه‌اند، گفت.

آرمان قلی‌پور دشتکی، کارگردان مستند نیمه‌بلند «هستی و نیستی»، درباره اثر خود عنوان کرد: این مستند جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره تلویزیونی مستند را دریافت کرد و درباره آسیب ورود اسلحه به مراسم مردمان زاگرس‌نشین، به‌ویژه قوم لر و ایل بختیاری، است؛ اتفاقی که متأسفانه هر سال جان افراد زیادی را می‌گیرد و باعث نقص عضو و آسیب‌های شدید جسمانی می‌شود. در دوره‌های پیشین جشنواره نیز حضور داشته‌ام و این تقریباً چهارمین تندیس من از جشنواره تلویزیونی مستند است. از نخستین دوره، زمانی که جشنواره به‌صورت فصلی برگزار می‌شد، حضور داشتم و فقط یک یا دو دوره فیلمم به جشنواره راه پیدا نکرد. دو دوره جایزه بهترین کارگردانی مستند کوتاه را دریافت کردم، در دوره قبل جایزه بهترین مستند را از نگاه داوران گرفتم و در این دوره نیز جایزه ویژه هیئت داوران به من رسید.

وی درباره نهمین دوره جشنواره اظهار کرد: طبیعی است که وقتی یک جشنواره به دوره نهم می‌رسد و در آستانه دوره دهم قرار می‌گیرد، هویت خود را بیشتر اثبات می‌کند، به شکوفایی می‌رسد، نقص‌های دوره‌های قبل را به‌تدریج برطرف می‌کند و پویاتر می‌شود. چنین جشنواره‌ای می‌تواند اعتماد و توجه بیشتری از سوی هنرمندان و فیلمسازان مستند جلب کند. بسیاری از فیلم‌هایی که در جشنواره سینماحقیقت منتخب یا برگزیده شده‌اند، با فاصله کمی در جشنواره تلویزیونی نیز نمایش داده می‌شوند، اما وجه تمایز مهم جشنواره تلویزیونی، گستردگی دایره مخاطبان آن است.

قلی‌پور دشتکی گفت: من خودم در استان چهارمحال و بختیاری زندگی می‌کنم و دیده‌ام که فیلم‌های مستند، حتی در کوچک‌ترین فضاهای روستایی و عشایری نیز مخاطب دارند. شما در هیچ جشنواره دیگری و در یک سالن محدود سینما، چنین گستردگی مخاطبی نخواهید داشت. مخاطب اصلی مستند در تلویزیون است. جشنواره سینماحقیقت را هم داریم، اما مخاطب آن تخصصی‌تر است. اتفاق بسیار بدی که افتاده این است که من خودم به‌عنوان فیلمساز مستند، در دو یا سه سال گذشته، هیچ نهاد یا متولی تولید مستندی، اعم از تلویزیون، مرکز گسترش سینمای مستند یا هیچ ارگان دیگری، نتوانسته‌اند حامی ما باشند.

وی افزود: در حالی که ما تولید داشتیم، کارهای خوبی ساختیم یا پروژه‌هایی را وارد مراحل فنی کردیم، اما متأسفانه هیچ اقدام حمایتی صورت نگرفت. تعداد معدودی مستند تولید شده که آنها هم بیشتر با توجه به شرایط و موضوعات روز بوده‌اند. سینمای مستند می‌تواند اتفاقات خوبی برای جامعه رقم بزند و هنرمند و فیلمساز مستند بدون چشمداشت وارد این عرصه می‌شود و با حداقل امکانات هم راضی است، اما متأسفانه همیشه همان حداقل‌ها را هم از او دریغ می‌کنند.

این مستندساز درباره نقش شبکه مستند در پایان گفت: به‌ویژه شبکه مستند که پایگاه جدی سینمای مستند کشور است و مخاطبان گسترده‌ای دارد، باید حمایت بیشتری داشته باشد. من ارتباط نزدیکی با مخاطبان دارم و در شبکه‌های ملی، یکی از جمله‌هایی که زیاد از مخاطبان می‌شنوم این است که می‌گویند تلویزیون ما همیشه روی شبکه مستند است. اگر بتوانیم تنوع بیشتری از آثار باکیفیت تولید کنیم، این مخاطب روزبه‌روز گسترده‌تر می‌شود. مستند می‌تواند درباره آدم‌های موفق، آسیب‌های اجتماعی، مسائل فرهنگی، موضوعات محیط زیستی و ده‌ها موضوع دیگر باشد و در جامعه اتفاقات خوبی رقم بزند. به نظر من، راه نجات بشر از بازگشت جدی به هنر و فرهنگ می‌گذرد.