پگاه زارعی – جنگ، فارغ از همه ابعاد نظامی و سیاسی‌اش، پیش از هر چیز بخشی از زندگی یک جامعه را دستخوش تغییر می‌کند و کودکان و نوجوانان نیز از این قاعده مستثنی نیستند. به همین دلیل، یکی از مسیرهای مهم برای بازخوانی سال‌های دفاع مقدس در سینمای ایران، نگاه کردن به جنگ از زاویه کودکان و نوجوانانی است که یا مستقیماً درگیر آن شده‌اند یا زندگی‌شان تحت تأثیر این واقعه قرار گرفته است. سینمای ایران در بیش از چهار دهه گذشته، بارها سراغ این زاویه رفته و شخصیت‌های کودک و نوجوانی را به تصویر کشیده که گاه قهرمان اصلی داستان بوده‌اند و گاه در دل روایت بزرگسالان، نقشی تعیین‌کننده پیدا کرده‌اند.
این حضور فقط به معنای قرار دادن یک شخصیت کم‌ سن ‌و سال در کنار رزمندگان یا خانواده‌ها نیست؛ در بسیاری از این آثار، نوجوان نقطه‌ای است که مخاطب از طریق او با جنگ مواجه می‌شود. نوجوانی که ناگهان مجبور می‌شود زودتر از سن خود بزرگ شود، نوجوانی که در میانه جنگ مسئولیتی جدی برعهده می‌گیرد، نوجوانی که شاهد بخشی از تاریخ است و آن را با خود حمل می‌کند یا کودکی که جنگ، زندگی معمولی او را برای همیشه تغییر می‌دهد. در واقعیت نیز نوجوانان بخشی از نسلی بودند که در سال‌های دفاع مقدس در صحنه‌های مختلف حضور داشتند و نمونه‌هایی مانند گروه ۲۳ رزمنده نوجوان که اعضای آن بین ۱۳ تا ۱۷ سال داشتند، بخشی مستند از این واقعیت تاریخی است.
اهمیت این شخصیت‌ها در سینمای ایران را می‌توان از حضور برخی از همین آثار در جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان و جوایزی که به آنها تعلق گرفته نیز دنبال کرد. فیلم‌هایی مانند «اتوبوس شب»، «کودک و فرشته»، «۲۳ نفر» و «یدو» در دوره‌های مختلف این جشنواره مورد توجه قرار گرفته و جوایزی را به دست آورده‌اند. «باشو، غریبه کوچک» نیز در نظرخواهی «چهل سال سینمای کودک و نوجوان» به عنوان بهترین فیلم نوجوان و بهترین فیلمنامه انتخاب شد.
در ادامه، ۱۰ فیلمی را مرور می‌کنیم که هر یک به شکلی متفاوت، حضور کودکان و نوجوانان در سال‌های جنگ تحمیلی در دهه ۶۰ را به تصویر کشیده‌اند، به امید آنکه در سینمای امروز ما نیز آثاری با همین کیفیت درخصوص نقش کودکان و نوجوانان در دو جنگ تحمیلی یک سال گذشته ساخته شود.

باشو، غریبه کوچک
کارگردان: بهرام بیضایی
سال ساخت: ۱۳۶۴
بازیگر نقش نوجوان: عدنان عفراویان

«باشو، غریبه کوچک» یکی از مهم‌ترین نمونه‌های حضور کودک در سینمای جنگ ایران است؛ فیلمی که جنگ را نه از سنگر، بلکه از زاویه کودکی نشان می‌دهد که همه چیزش را در اثر جنگ از دست داده است. باشو، کودکی جنگ‌زده از جنوب کشور، پس از ویرانی خانه و از دست دادن خانواده‌اش، سر از شمال ایران درمی‌آورد و در خانه نایی‌جان پناه می‌گیرد. تفاوت زبان، فرهنگ و سبک زندگی میان باشو و خانواده‌ای که به آن پناه آورده، بخش مهمی از روایت فیلم را شکل می‌دهد و در نهایت، این کودک جنگ‌زده به نقطه اتصال دو جغرافیای متفاوت تبدیل می‌شود.
اهمیت «باشو» فقط به ماندگاری شخصیت آن محدود نمانده و فیلم در مرور تاریخ سینمای کودک و نوجوان نیز جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. در نظرخواهی «چهل سال سینمای کودک و نوجوان» که با حضور منتقدان و نویسندگان سینمایی برگزار شد، «باشو، غریبه کوچک» به عنوان بهترین فیلم نوجوان و بهترین فیلمنامه انتخاب شد و عدنان عفراویان نیز در میان نامزدهای بهترین بازیگر کودک قرار گرفت. اگرچه این بازیگر نتوانست وارد مسیر حرفه‌ای بازیگری شود.
بهرام بیضایی در کنار «باشو، غریبه کوچک»، سابقه مشخصی در پرداختن به جهان کودکان و نوجوانان دارد. «عمو سیبیلو» و «سفر» را با حمایت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ساخت و «باشو» نیز جزو شاخص‌ترین آثار او درباره نوجوانان است. توجه به کودک و نوجوان در آثار او بیشتر از جنس روایت و نگاه انسانی است تا صرفاً ساخت فیلم برای این گروه سنی.

پرواز در شب
کارگردان: رسول ملاقلی‌پور
سال ساخت: ۱۳۶۵
بازیگر نقش نوجوان: هادی جلیلی
«پرواز در شب» از آن دسته فیلم‌های دفاع مقدس است که نوجوان را در متن فضای جبهه قرار می‌دهد. حمید، نوجوانی است که در دل مأموریت و شرایط دشوار جنگی، در کنار رزمندگان قرار می‌گیرد و حضورش صرفاً به یک شخصیت فرعی محدود نمی‌شود. فیلم با قرار دادن او در موقعیت‌های سخت، تصویری از نسلی ارائه می‌کند که خیلی زود با مفاهیمی مانند مسئولیت، فداکاری و ایستادگی مواجه شد.
رسول ملاقلی‌پور بیشتر با سینمای جنگ شناخته می‌شود و بخش مهمی از کارنامه‌اش به تجربه مستقیم او از سال‌های جنگ باز می‌گردد. پیش از «پرواز در شب»، فیلم «نینوا» را ساخت و بعدها آثاری چون «سفر به چزابه»، «هیوا» و «مزرعه پدری» را کارگردانی کرد. کاراکتر نوجوان حمید در «پرواز در شب» از معدود شخصیت‌های نوجوان شاخص در کارنامه اوست.

خداحافظ رفیق
کارگردان: بهزاد بهزادپور
سال ساخت: ۱۳۸۲
بازیگران نقش نوجوان: هومن پزشک و علی نقطه‌سنج
«خداحافظ رفیق» اثری اپیزودیک و خاص در سینمای دفاع مقدس است که باتوجه به تم آن، مخاطبان زیادی هم در طول این سال‌ها داشته. بهزادپور در اپیزود «یک لحظه رنگین‌کمان» به سراغ روایت نوجوانانی می‌رود که حضورشان در فضای جنگ با وجهی عاطفی و معنوی پیوند می‌خورد. این فیلم تلاش می‌کند بخشی از تجربه رزمندگان نوجوان را نه صرفاً از منظر حضور در میدان نبرد، بلکه از دریچه خاطره، رفاقت و نگاه انسانی به جنگ روایت کند.
در این میان، حضور نوجوانان به فیلم اجازه می‌دهد بخشی از فضای دفاع مقدس را از زاویه نسلی بازگو کند که در سنین پایین با تجربه‌هایی بسیار بزرگ‌تر از سن خود مواجه شدند.
بهزاد بهزادپور از فیلمسازانی است که بخش قابل توجهی از کارنامه‌اش با دفاع مقدس و روایت رزمندگان پیوند خورده است. «خداحافظ رفیق» شناخته ‌شده‌ترین تجربه سینمایی اوست و پس از آن نیز در آثاری با مضمون دفاع مقدس و ارزش‌های مرتبط با آن فعالیت داشته است. در «خداحافظ رفیق»، توجه به نسل جوان و رزمندگان کم‌ سن‌ و سال در ساختار روایت اهمیت ویژه‌ای دارد.

اتوبوس شب
کارگردان: کیومرث پوراحمد
سال ساخت: ۱۳۸۵
بازیگر نقش نوجوان: مهرداد صدیقیان
«اتوبوس شب» یکی از روشن‌ترین نمونه‌های روایت جنگ از دریچه نگاه یک نوجوان است. عیسی، نوجوانی است که پس از شهادت پدرش درگیر فضای جنگ می‌شود و مسئولیت انتقال گروهی از اسرای عراقی را برعهده می‌گیرد. بخش مهمی از فیلم در همین مسیر می‌گذرد؛ مسیری که در آن عیسی از یک نوجوان کم‌تجربه، به شخصیتی مسئول و تصمیم‌گیر تبدیل می‌شود.
نقش مهرداد صدیقیان نیز یکی از نقاط مهم فیلم بود. این اثر علاوه بر حضور در جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان، در بیست‌ویکمین دوره این رویداد موفق شد پروانه زرین بهترین کارگردانی در بخش ملی را برای مرحوم کیومرث پوراحمد به دست آورد. صدیقیان در نخستین تجربه بازیگری‌اش در این اثر با بازی در کنار بزرگانی همچون مرحوم خسرو شکیبایی، محمدرضا فروتن و… شروع خوبی در عرصه بازیگری داشت.
کیومرث پوراحمد از مهم‌ترین فیلمسازان سینمای کودک و نوجوان ایران بود و بخش مهمی از اعتبار خود را از همین حوزه به دست آورد. مجموعه «قصه‌های مجید» و فیلم‌هایی مانند «خواهران غریب» از نمونه‌های شناخته ‌شده این سینماگر هستند. «اتوبوس شب» نیز در ادامه همین توجه به نوجوان، در فضای جنگ ساخته شد.

کودک و فرشته
کارگردان: مسعود نقاش‌زاده
سال ساخت: ۱۳۸۷
بازیگر نقش نوجوان: مونا احمدی
«کودک و فرشته» جنگ را از زاویه نوجوانی روایت می‌کند که در نخستین روزهای حمله عراق به خرمشهر، ناگهان با شرایطی روبه‌رو می‌شود که تمام معادلات زندگی‌اش را تغییر می‌دهد. فرشته از خانواده جدا می‌شود و در فضای آشفته شهر، برای زنده ماندن و پیدا کردن راهی برای ادامه زندگی، ناچار به پذیرش مسئولیت‌هایی می‌شود که برای یک نوجوان بسیار سنگین است.
مونا احمدی در این فیلم در نقش فرشته ظاهر شد و یکی از نمونه‌های حضور بازیگران نوجوان در سینمای جنگ را شکل داد. «کودک و فرشته» در بیست‌وسومین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان با چند جایزه مورد تقدیر قرار گرفت و عنوان بهترین فیلم جشنواره را نیز به دست آورد. همچنین دیپلم افتخار بهترین فیلمنامه به طور مشترک به محمدرضا گوهری و مسعود نقاش‌زاده رسید.
مسعود نقاش‌زاده در کنار فعالیت‌های دانشگاهی و پژوهشی در سینما، چند تجربه در حوزه کودک و نوجوان و موضوعات مرتبط با این گروه سنی داشته است. «کودک و فرشته» مهم‌ترین نمونه در این زمینه است؛ فیلمی که نوجوان را در مرکز روایت روزهای آغاز جنگ قرار می‌دهد. او در سال‌های بعد بیشتر به فعالیت‌های مدیریتی، آموزشی و پژوهشی سینما نیز پرداخت.

تنگه ابوقریب
کارگردان: بهرام توکلی
سال ساخت: ۱۳۹۶
بازیگر نقش نوجوان: مهدی قربانی

بهرام توکلی در «تنگه ابوقریب» نوجوان را در جایگاه متفاوتی نسبت به بسیاری از آثار این فهرست قرار می‌دهد. علی، نوجوانی است که در ابتدا بیشتر شاهد اتفاقات میدان نبرد است تا یکی از نیروهای حاضر در میدان. اما هرچه روایت پیش می‌رود، فاصله میان مشاهده‌گر و حضور واقعی در دل جنگ کمتر می‌شود و او در موقعیتی قرار می‌گیرد که دیگر نمی‌توان صرفاً تماشاگر آن بود.
مهدی قربانی با بازی در نقش علی، یکی از معدود نمونه‌های حضور نوجوان در روایت مستقیم و خشن از یک عملیات دفاع مقدس را شکل داده است.
بهرام توکلی بیشتر به واسطه فیلم‌هایی با رویکرد اجتماعی و شخصیت‌محور شناخته می‌شود؛ از «پابرهنه در بهشت» و «پرسه در مه» تا «اینجا بدون من» و «من دیه‌گو مارادونا هستم». با این حال «تنگه ابوقریب» تجربه متفاوت او در سینمای دفاع مقدس است و در آن نیز یک شخصیت نوجوان، یعنی علی، بخشی از روایت جنگ را از زاویه نگاه خود دنبال می‌کند.

بمب؛ یک عاشقانه
کارگردان: پیمان معادی
سال ساخت: ۱۳۹۶
بازیگر نقش نوجوان: ارشیا عبدالهی

«بمب؛ یک عاشقانه» جنگ را از جبهه دور می‌کند و به فضای زندگی مردم در تهران می‌آورد؛ جایی که صدای آژیر و انفجار، زندگی روزمره کودکان و نوجوانان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. سعید مالکی، نوجوان فیلم، یکی از همین شخصیت‌هاست که در فضای مدرسه و خانه، جنگ را تجربه می‌کند و در کنار روایت اصلی فیلم، تصویری از تأثیر جنگ بر زندگی نسل نوجوان ارائه می‌دهد.
حضور سعید یادآوری می‌کند که تجربه جنگ الزاماً به حضور در خط مقدم محدود نمی‌شود و کودک و نوجوانی که در شهر زندگی می‌کند نیز بخشی از واقعیت آن سال‌ها را با خود حمل می‌کند.
پیمان معادی اگرچه بیشتر به عنوان بازیگر شناخته شده است اما در کارگردانی هم تجربه‌هایی را رقم زده است. «بمب؛ یک عاشقانه» دومین فیلم بلند اوست که در آن روابط انسانی و زندگی روزمره در مرکز توجه قرار دارند. معادی در این فیلم با نگاهی متفاوت جنگ را از فضای جبهه خارج می‌کند و تأثیر آن بر زندگی خانواده‌ها و نوجوانان را در تهران دهه ۶۰ دنبال می‌کند.

۲۳ نفر
کارگردان: مهدی جعفری
سال ساخت: ۱۳۹۷
بازیگر نقش نوجوان: گروه بازیگران نوجوان

«۲۳ نفر» بر اساس ماجرای واقعی ۲۳ نوجوان ایرانی ساخته شده است؛ نوجوانانی که در سال ۱۳۶۱ در جریان جنگ به اسارت نیروهای عراقی درآمدند. اعضای این گروه بین ۱۳ تا ۱۷ سال سن داشتند و فیلم تلاش می‌کند بخشی از تجربه اسارت، مقاومت و ایستادگی آنها را روایت کند.
اهمیت «۲۳ نفر» برای این فهرست از همین پیوند مستقیم با واقعیت تاریخی حضور نوجوانان در جنگ ناشی می‌شود. این فیلم در سی‌ودومین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان نیز حضور داشت و موفق شد پروانه زرین بهترین فیلم را به دست آورد. به این ترتیب، یکی از واقعی‌ترین روایت‌های حضور نوجوانان در دفاع مقدس، در جشنواره‌ای که مخاطب اصلی آن کودکان و نوجوانان هستند نیز مورد تقدیر قرار گرفت.
مهدی جعفری بیش از هر چیز در دو فیلم «۲۳ نفر» و «یدو» به سراغ دنیای نوجوانان در جنگ رفته است؛ دو فیلمی که پشت سر هم ساخته شدند و هر دو با مشارکت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان شکل گرفتند. «۲۳ نفر» روایت نوجوانان اسیر ایرانی است و «یدو» نیز داستان نوجوانی را در روزهای محاصره آبادان دنبال می‌کند.

یدو
کارگردان: مهدی جعفری
سال ساخت: ۱۳۹۹
بازیگر نقش نوجوان: میلاد صویلاوی

«یدو» داستان نوجوانی است که در روزهای محاصره آبادان، میان تصمیم خانواده برای ترک شهر و واقعیت جنگ گرفتار شده است. یدو در ابتدا بیشتر ناظر اتفاقاتی است که در اطرافش رخ می‌دهد، اما مواجهه او با رزمندگان و شرایط شهر، نگاهش را تغییر می‌دهد. او به تدریج از یک نوجوان معمولی که فقط می‌خواهد از شرایط سخت جنگی عبور کند، به شخصیتی تبدیل می‌شود که نسبت به سرنوشت شهر و آدم‌های اطرافش احساس مسئولیت می‌کند.
«یدو» علاوه بر موفقیت در جشنواره فیلم فجر، در سی‌وسومین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان نیز موفق ظاهر شد و پروانه زرین بهترین کارگردانی و پروانه زرین بهترین فیلم بخش بین‌الملل را به دست آورد. این موفقیت، جایگاه فیلم را در میان آثار کودک و نوجوان با موضوع جنگ پررنگ‌تر کرد.

موقعیت مهدی
کارگردان: هادی حجازی‌فر
سال ساخت: ۱۴۰۰
بازیگر نقش نوجوان: روح‌الله زمانی

«موقعیت مهدی» در میان روایت‌های مربوط به نوجوانان، بخش مهمی از داستان خود را به خسرو ملازاده اختصاص می‌دهد؛ نوجوانی که در جریان عملیات خیبر در کنار رزمندگان لشکر ۳۱ عاشورا حضور دارد. خسرو در این روایت در کنار دوستش محمد قرار می‌گیرد و تجربه جنگ، رفاقت و شهادت دوستش، او را با موقعیتی مواجه می‌کند که درک و بلوغی فراتر از سنش می‌طلبد.
روح‌الله زمانی در نقش خسرو، یکی از چهره‌های نوجوان این فیلم است که حضورش بخشی از روایت نسل جوان حاضر در جبهه را کامل می‌کند. «موقعیت مهدی» نیز مانند چند اثر دیگر این فهرست، بیش از آنکه جنگ را صرفاً به عنوان پس‌زمینه داستان نشان دهد، تلاش می‌کند تجربه آدم‌های حاضر در آن را روایت کند؛ تجربه‌ای که در این بخش از فیلم از نگاه یک نوجوان دنبال می‌شود.
هادی حجازی‌فر پس از سال‌ها حضور به عنوان بازیگر، با «موقعیت مهدی» نخستین تجربه جدی خود در مقام کارگردان سینما را رقم زد. او پیش از آن در فیلم‌هایی چون «ایستاده در غبار»، «ماجرای نیمروز» و «به وقت شام» در مقام بازیگر حضور داشت. «موقعیت مهدی» نیز مانند بخش مهمی از کارنامه بازیگری او، به تاریخ و شخصیت‌های دفاع مقدس می‌پردازد.
سینمای ایران در همه چند دهه گذشته به نوعی تلاش کرده حتی با تعداد اندک اما نگاهی عمیق و کیفی حضور نوجوانان را در دفاع مقدس هشت ساله به رسمیت بشناسد و در قاب سینما، نوجوانانی را که فداکارانه برای میهن جانبازی کرده‌اند به نوعی معرفی کند تا جاودانگی‌شان را برای مخاطب دهه‌های مختلف تصویر کرده باشد.