امیر افشارفتوحی- خبر بازگشت جشنواره جهانی فیلم فجر به تهران و برگزاری آن در نیمه نخست خردادماه ۱۴۰۶، فرصتی برای بازنگری در تصمیم‌هایی است که طی سال‌های گذشته بر سرنوشت این جشنواره اثر گذاشتند. جشنواره‌ای که در دوره برگزاری مستقل توانسته بود جایگاه رده «الف» فیاپف را به دست آورد، چرا باید با تصمیم‌های مدیریتی از مسیری که برای کسب اعتبار بین‌المللی پیموده بود، دور می‌شد؟

استقلال جشنواره جهانی صرفاً یک تفکیک اداری نبود. این رویداد در چند دوره مستقل، با تعریف مأموریتی متفاوت از جشنواره ملی، توانست خود را در تقویم سینمایی جهان مطرح کند و به جمع ۱۵ جشنواره رده «الف» مورد ارزیابی فیاپف راه یابد. این جایگاه حاصل یک‌شبه نبود؛ نتیجه برنامه‌ریزی، تعامل با نهادهای بین‌المللی و تلاش برای تثبیت هویتی مستقل بود. با این همه، در آبان ۱۴۰۰ تصمیم به ادغام دوباره جشنواره‌های ملی و جهانی گرفته شد؛ تصمیمی که از سال ۱۴۰۱ اجرایی شد و مسیر جشنواره جهانی را با وقفه و تغییرات ساختاری و زمانی روبه‌رو کرد. تصمیمی که دست‌کم از منظر حفظ استمرار و اعتبار بین‌المللی رویداد، نیازمند تأمل و ارزیابی جدی بود.

مسئله فقط ادغام دو بخش نبود؛ مسئله نادیده گرفتن تفاوت مأموریت‌های آن‌ها و بی‌توجهی به الزامات یک رویداد بین‌المللی بود. جشنواره ملی فیلم فجر برای نمایش و رقابت آثار سینمای ایران و جشنواره جهانی برای ارتباط حرفه‌ای با سینمای جهان شکل گرفته است. این دو می‌توانند با یکدیگر تعامل داشته باشند، اما یکی نمی‌تواند جای دیگری را بگیرد یا در سایه آن تعریف شود. جشنواره جهانی برای تثبیت موقعیت خود به تقویم مشخص، ارتباطات مستمر و برنامه‌ریزی مستقل نیاز دارد؛ مؤلفه‌هایی که با تغییرات پیاپی و تصمیم‌های مقطعی آسیب می‌بینند.

البته بازگشت به استقلال به معنای تأیید بی‌چون‌وچرای عملکرد دوره‌های گذشته نیست. دوره گذشته جشنواره در شیراز، از نظر کیفیت برگزاری و بازتاب رسانه‌ای، تصویری متناسب با عنوان و جایگاه مورد انتظار از یک رویداد بین‌المللی ارائه نکرد. میزبانی در شیراز می‌توانست فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و سینمایی خارج از پایتخت باشد، اما تغییر محل برگزاری بدون کیفیت اجرایی، پوشش رسانه‌ای مؤثر و حضور حرفه‌ای جریان‌های بین‌المللی، نه تمرکززدایی موفق است و نه دستاوردی برای جشنواره. نمی‌توان صرفاً با دعوت از چند مهمان خارجی و نمایش تعدادی فیلم، عنوان بین‌المللی را محقق‌ شده دانست.

این همان آسیبی است که باید درباره آن صریح بود؛ در سینمای ایران، کم نیستند رویدادهایی که عنوان بین‌المللی دارند، اما در عمل از سطح یک جشنواره داخلی با چند بخش خارجی فراتر نمی‌روند. فجر جهانی نباید به یکی از همین جشنواره‌های عنوان‌دار تبدیل شود. سابقه کسب جایگاه رده «الف» از فیاپف، انتظاری بالاتر از این رویداد ایجاد کرده و مسئولیت مدیران را سنگین‌تر می‌کند. بازگشت به ساختار مستقل، زمانی ارزشمند است که این فاصله را جبران کند، نه اینکه صرفاً نام و شکل گذشته را احیا کند.

استاندارد جهانی یعنی تقویم تثبیت ‌شده، دبیرخانه دائمی و متخصص، انتخاب‌های معتبر، حضور واقعی فعالان حرفه‌ای سینما، ارتباط با بازارهای فیلم و جشنواره‌های معتبر، پوشش رسانه‌ای فرامرزی و مهم‌تر از همه، دستاوردهایی قابل سنجش برای سینمای ایران. باید معلوم باشد هر دوره چه فرصت‌هایی برای معرفی فیلم‌های ایرانی، همکاری‌های مشترک و ارتباط میان سینماگران ایجاد کرده است. هزینه‌کرد برای برگزاری جشنواره، بدون گزارش روشن از چنین نتایجی، قابل دفاع نیست.

اکنون که قرار است جشنواره جهانی فیلم فجر بار دیگر در تهران و در تقویمی مستقل برگزار شود، مدیران سینمایی باید به یک پرسش پاسخ دهند؛ آیا هدف، صرفاً برگزاری یک دوره دیگر است یا بازسازی جایگاه بین‌المللی رویدادی که پیش‌تر توانسته بود به رده «الف» برسد؟ بازگشت به استقلال، فرصتی برای جبران تصمیم‌های گذشته است؛ اما اعتبار ازدست ‌رفته با اعلام خبر و تغییر عنوان باز نمی‌گردد. فجر جهانی باید در عمل جهانی باشد؛ و این یعنی سنجیده شدن با همان معیارهایی که جشنواره‌های معتبر جهان را از رویدادهای صرفاً پرزرق‌وبرق و تشریفاتی متمایز می‌کند.