پگاه زارعی – در شهری که خیابان‌هایش صحنه‌اند و مردمش بازیگران بی‌ادعا، هجدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان در حال برگزاری است؛ رویدادی که در روزگار دشوار اقتصاد و تغییرات مدیریتی، همچنان بر دوش مردم ایستاده است. از نگاه داوران و هنرمندان حاضر، مریوان نه فقط میزبان یک جشنواره، که مظهر تداوم فرهنگ و گفت‌وگوی مردمی از دل خیابان است؛ جایی که هنر هنوز زنده و معنا هنوز در جریان است.

هجدهمین دوره جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان با دبیری فاتح بادپروا، از چهارم تا هشتم آبان ‌ماه ۱۴۰۴ در مریوان در حال برگزاری‌ است، شهری که سال‌هاست با تئاتر خیابانی شناخته می‌شود و با وجود تغییرات مدیریتی و غیبت برخی گروه‌های خارجی، این جشنواره همچنان با شور و حضور پررنگ مردم برپا شده است. در ادامه، گفت‌وگوهای اختصاصی خبرنگار روزنامه صبا با داوران و هنرمندان این دوره از جشنواره را می‌خوانید؛ گفت‌وگوهایی که از دل خیابان‌های مریوان و میان ازدحام تماشاگران شکل گرفته است.

میثم زندی، داور جشنواره: تئاتر خیابانی، مقاومت فرهنگی در برابر همسان‌سازی معنا

درباره برپایی این دوره از جشنواره بفرمایید.

من فکر می‌کنم برپایی جشنواره تئاتر خیابانی بسیار مفید و ارزنده است. از نگاه من که در حوزه نشانه‌شناسی فرهنگی فعالیت می‌کنم، آثار هنری بخشی از سپهر نشانه‌ای فرهنگ هستند. در نشانه‌شناسی فرهنگی، از ارزش‌ها و الگوهایی سخن می‌گوییم که در جامعه تحت عنوان «هنجارهای خودی» شناخته می‌شوند، اما همواره نقدهایی نسبت به آن‌ها وجود دارد. نمایش‌هایی که اینجا می‌بینیم، حامل حرف‌هایی هستند که ریشه در نقدهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی دارند. هنرمندان برای نقد الگوهای تثبیت‌شده، ناچارند از مرکز فاصله بگیرند و به پیرامون بروند. لوتمان در نظریه خود می‌گوید در نشانه‌شناسی فرهنگ، ما یک مرکز داریم و یک پیرامون. آثار هنری در مرز میان فرهنگ خودی و فرهنگ‌های مرسوم شکل می‌گیرند و جایگاهی حساس دارند، چرا که میان مخاطب، اثر هنری و جامعه ایستاده‌اند. در تئاتر خیابانی این ویژگی مرکزگریزی به‌خوبی دیده می‌شود. در تئاتر صحنه‌ای هر شب یک معنا تکرار می‌شود، اما در تئاتر خیابانی، هر شب معناهای تازه‌ای خلق می‌شود؛ چون تماشاگران متفاوت‌اند. معنا در اینجا در تعامل با تماشاگر ساخته می‌شود و به تعداد مخاطبان تفسیر می‌گردد. این ترویج تنوع معناست. تئاتر خیابانی نوعی مقاومت دائمی فرهنگی در برابر همسان‌سازی معناست. در فرم‌های ثابت، معنا تحمیل می‌شود، اما در خیابان، معنا آزاد و زنده است. این امر ذهن مخاطب را از جمود می‌رهاند. جامعه‌ای که ذهن‌های فعال داشته باشد، پویاتر می‌شود. بنابراین برگزاری چنین جشنواره‌هایی برای جامعه ضروری است؛ بخشی از جامعه از این طریق درمان می‌شود. اما نحوه اجرا هم اهمیت دارد. وقتی در مرز میان الگوهای فرهنگی و مخاطب قرار می‌گیرید، باید عناصر سازنده اثر را بشناسید. صدای بوق ماشین، خنده رهگذران یا حتی سکوت ناگهانی جمعیت، بخشی از نمایش‌اند. بدن بازیگر در خیابان حامل حافظه اجتماعی و تاریخی است؛ حافظه‌ای از اقتصاد، سیاست و فرهنگ. بازیگر باید این حافظه را به نمایش بگذارد. در داوری آثار، من دو نگاه دارم: نخست اینکه اثر در فرهنگ خودی چه معنا می‌سازد و دوم اینکه در ارتباط بینافرهنگی چه تأثیری دارد. اثر موفق، اثری است که در هر دو سطح معنا تولید کند. برخی آثار تنها در بستر بومی معنا دارند، و برخی دیگر در جهان معنا را از دست می‌دهند. اثر خوب، اثری است که هم در فرهنگ خودی ریشه داشته باشد و هم جهانی باشد. حرکت فرهنگی مریوان درخشان است؛ شهری که با تئاتر رشد کرده، مردمش روایت‌گرند و این یعنی جامعه‌ای زنده. فقط باید آموزش‌های علمی جشنواره تقویت شود تا جریان‌های نو و پیشرو شکل گیرد.

کیفیت آثار امسال را چگونه می‌بینید؟

ما باید در برابر الگوهای تکراری مقاومت کنیم. اگر جشنواره به عادت تبدیل شود، خطر رکود پیش می‌آید. اما باید بگویم که بسیاری از نمایش‌هایی که در دو روز اخیر دیدم، با وجود زحمات گروه‌ها، هنوز به استاندارد لازم نرسیده‌اند. اگر روند به همین شکل ادامه یابد، در انتخاب آثار دچار مشکل جدی می‌شویم.

بهمن صادق‌حسنی، کارگردان نمایش «به نام آهو» از گیلان: هر شهروند مریوانی یک حامی تئاتر خیابانی است

از نمایش خودتان بگویید.

«به نام آهو» نمایشی است با عنوان فرعی «بارخوایی برای اینکه بهار بیاید». قصه درباره ستیز میان زمستان و بهار است. در این اثر، آهو نماد بازگشت زندگی و زایش دوباره زمین است. نمایش ۱۶ دقیقه زمان دارد، با بازیگر و موسیقی زنده. ما قصه را به آیین‌های کهن پیوند زده‌ایم. آهو به‌صورت عروسک در نمایش حضور دارد. خورشید نمادی از آیین «چلنجر» یا آفتاب‌خوانی است، که در آن مردم فریاد می‌زنند تا خورشید و گرما بازگردند و سرما برود. نمایش در اصل درباره زایش دوباره زمین است؛ اینکه زمین در سال نو از نو زاده می‌شود.

نگاه شما به جشنواره مریوان چیست؟

خدا را شکر، مثل هر سال مردم مریوان عالی‌اند. به‌ نظر من، هر شهروند مریوانی یک حامی تئاتر خیابانی است. شما وارد هر مغازه یا تاکسی شوید، از شما می‌پرسند از بچه‌های تئاتر هستید یا نه. این یعنی «تئاتر برای همه» واقعاً در مریوان معنا یافته. مردم جشنواره را مال خودشان می‌دانند، نه مال دبیرخانه یا اداره‌ای خاص. امیدوارم مسئولان فرهنگی کشور هم از این رویداد حمایت کنند تا دبیر و اعضای ستاد بدون دغدغه جشنواره را برگزار کنند.

به ‌عنوان دبیر جشنواره تئاتر خیابانی شهروند، تفاوت برگزاری جشنواره‌ها پس از جنگ ۱۲ روزه را چطور می‌بینید؟

جنگ ۱۲ روزه در کوتاه ‌مدت فعالیت‌های فرهنگی را متوقف کرد، اما هنرمندان تئاتر خیابانی حتی در همان روزها برای مردم اجرا داشتند. خلاقیت این هنرمندان مانع خاموشی تئاتر شد.

چرا امسال آثار بین‌المللی کمترند؟

دلیلش ضعف دبیرخانه نیست. دبیر جشنواره نهایت تلاشش را کرده، اما شرایط کشور و اداره کل هنرهای نمایشی در بخش بین‌الملل مناسب نبود. تغییرات مدیریتی اخیر باعث شد گروه‌های خارجی نتوانند شرکت کنند. امیدوارم از همین فردا برای دوره بعد برنامه‌ریزی شود، چون جشنواره بین‌المللی بدون حضور خارجی معنا ندارد. هر کوتاهی در این زمینه ضربه‌ای به تئاتر ایران است.

این تغییرات مدیریتی چه تأثیری بر شما مدیران استانی دارد؟

وقتی فراخوان‌ها دیر اعلام شود، زمان تولید آثار باکیفیت از بین می‌رود. مثلاً در جشنواره شهروند فقط ۵۰ روز زمان داشتیم که کافی نبود. باید بلافاصله بعد از پایان هر دوره، فراخوان بعدی منتشر شود تا گروه‌ها فرصت آماده‌سازی داشته باشند.

بودجه جشنواره‌ها از کجا تأمین می‌شود؟

صادقانه بگویم، بودجه اصلی را نمی‌گیریم. بخشی از دستمزد گروه‌ها را اداره کل هنرهای نمایشی پرداخت می‌کند، اما جشنواره‌ها مشارکتی‌اند. بودجه اندک است، اما همت هنرمندان باعث تداوم آن می‌شود. مسئولان باید بیش از حضور نمادین، در حمایت عملی از این جشنواره‌ها فعال باشند.

حمیدرضا نعیمی، داور جشنواره: جشنواره مریوان؛ چراغی روشن در تاریکی تئاتر ایران

وضعیت کنونی تئاتر ایران و نقش جشنواره‌هایی مثل مریوان را چطور می‌بینید؟

تئاتر در ایران با مشکلات ساختاری روبه‌روست. وقتی سیاست‌گذاری فرهنگی بر پایه نگاه حمایتی نباشد، هنرمند نمی‌تواند رشد کند. جشنواره‌هایی مثل مریوان چراغی هستند در تاریکی، چون مردم پشت آن‌اند. در تهران سالن‌ها نیمه‌خالی است، اما در مریوان خیابان پر از تماشاگر می‌شود. این یعنی تئاتر هنوز زنده است. باید نگاه‌ها اصلاح شود. وقتی مدیران فرهنگی فقط به آمار فکر می‌کنند، نه به محتوا، تئاتر لطمه می‌بیند. تئاتر خیابانی می‌تواند آیینه جامعه باشد. مریوان نشان داده که مردم با تئاتر زندگی می‌کنند. اگر حمایت درست صورت گیرد، این جشنواره می‌تواند الگویی برای کل کشور شود.

آیا در سطح ملی نیز چنین ظرفیت‌هایی می‌بینید؟

بله، اما نیاز به برنامه‌ریزی دارد. ما باید بین هنرمند و مردم ارتباط واقعی ایجاد کنیم. تئاتر باید بر دوش مردم باشد، نه پشت درهای بسته سالن‌ها. مریوان به این معنا نزدیک شده است. این جشنواره نشان داد که مردم می‌توانند بهترین داور باشند.

سیروس همتی، کارگردان و نویسنده تئاتر: مریوان، نماد فرهنگ کردی و مطالبه مردمی برای تئاتر

نظر شما درباره جایگاه جشنواره مریوان چیست؟

موفقیت جشنواره در یک شهرستان، پیش از هر چیز به استقبال مردم بستگی دارد. مریوان نماد اشاعه فرهنگ کردی است؛ از زبان و قلم گرفته تا آیین و تعصب فرهنگی. همین تعصب است که باعث می‌شود هر مدیری که نام مریوان را می‌شنود، سر تعظیم فرود آورد. این جشنواره با تغییر مدیران هم پابرجاست. پشت آن نیرویی مردمی وجود دارد که از دل فرهنگ و مطالبه اجتماعی برآمده است. فرهنگ کردی و ارزش‌های محلی، جوهره این رویداد است.

از اهمیت تنوع فرهنگی بگویید.

فرهنگ اقوام اساس هویت ایران است. اگر این فرهنگ‌ها از بین بروند، دیگر فرقی میان تهران و مریوان نیست. یکی از دلایل شکل‌گیری جشنواره‌ها در شهرستان‌ها، همین احیای فرهنگ‌های محلی است. باید تلاش کنیم این فرهنگ نیمه‌جان را زنده نگه داریم.

درباره ضعف آموزشی و تربیت نسل جدید چه نظری دارید؟

همتی: بسیاری از گروه‌ها آثار تکراری اجرا می‌کنند چون بودجه و فرصت تولید ندارند. پیشنهاد من این است که هر سال از هر استان چند گروه شناخته‌شده انتخاب و برای تولید آثار تازه حمایت شوند. همچنین باید از آثار برگزیده مادی و معنوی پشتیبانی کرد تا به جشنواره‌هایی مانند فجر راه پیدا کنند.

تئاتر خیابانی امروز چه وضعی دارد؟

متأسفانه انگیزه‌ها کم شده است. مسئولان فرهنگی از هنرمندان بی‌انگیزه‌تر شده‌اند. در حالی که تئاتر خیابانی باید شجاع، انتقادی و معترض باشد، کارها آرام شده‌اند. تئاتر خیابانی باید فریاد جامعه باشد، نه انعکاس سکوت آن.

 سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ: جشنواره مریوان، ویترین دیپلماسی فرهنگی ایران

در حاشیه برپایی این جشنواره در پاسخ به خبرنگار مجموعه رسانه‌ای صبا درباره تعاملات بین‌المللی فرهنگی و برنامه دولت چهاردهم و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای حضور گروه‌های بین‌المللی در جشنواره‌های بین‌المللی همچون جشنواره تئاتر فجر، عنوان کرد: شرایط بین‌المللی، از جمله تحریم‌ها و فضای ناشی از جنگ‌های منطقه‌ای، بر برگزاری بخش بین‌الملل سایه انداخته است و این تاثیر را دارد و گاهی امکان حضور برخی گروه‌ها را دشوار می‌کند. با این حال، گروه‌های متعددی در فضای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای هستند که امکان همکاری با آن‌ها وجود دارد و ما به دنبال تقویت همین ارتباطات هستیم. البته بخشی از این موضوع به حوزه امکانات و حمایت‌های مالی برمی‌گردد که هم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و هم دولت باید در این زمینه نقش پررنگ‌تری ایفا کنند.

وزیر فرهنگ در بازدید خود از اجرای «رستاخیز» به کارگردانی مختار محمدی یکی از آثار حاضر در هجدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان که در پارک ملت مریوان انجام شد در جمع اصحاب رسانه به سوالات آنان پاسخ داد.

سیدعباس صالحی درباره اهمیت جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان در عرصه فرهنگ و هنر کشور و دیپلماسی فرهنگی عنوان کرد: جشنواره تئاتر خیابانی مریوان امروز به یک ویترین و تابلوی مهم از جشنواره‌های تئاتر خیابانی کشور تبدیل شده است. با توجه به قدمتی که دارد و برنامه‌هایی که در آن اجرا می‌شود، انصافاً می‌توان گفت نمادی قابل توجه از تئاتر خیابانی ایرانی است. ظرفیت این گونه تئاترها را می‌دانیم؛ تئاتر خیابانی در فضای مردمی اجرا می‌شود، مخاطب عام را بیشتر جذب می‌کند، هزینه‌های اجرای آن پایین‌تر است و میدان ارتباطی گسترده‌تری دارد. به همین دلیل، جشنواره خیابانی مریوان فرصتی ارزشمند برای دیپلماسی فرهنگی کشور است، هم در داخل ایران به‌واسطه قابلیت اجرا و انتقال به کل کشور، شهرها، روستاها و در سطح بین‌المللی است و حتی در این جشنواره جاری شاهد اجرا در زندان‌ها بودیم چرا که ارتباط میان گروه‌های مختلف تئاتری از طریق تئاتر خیابانی سریع‌تر و مؤثرتر برقرار می‌شود.

وزیر فرهنگ ادامه داد: این جشنواره می‌تواند بستری برای گسترش حضور فرهنگی ایران در عرصه منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای باشد. تئاتر خیابانی تمامی این فرصت‌ها را دارد و به نظر می‌رسد که تئاتر خیابانی علاوه بر دیپلماسی فرهنگی داخل ایران ایران در دیپلماسی فرهنگی بین‌المللی ما نیز از طریق تئاتر خیابانی قابل ارتباط‌ و تقویت سریع‌تری است و فرصتی قابل توجه در دیپلماسی فرهنگی کشور است. من به همه عزیزانی که این مسیر را آغاز کرده‌اند تبریک می‌گویم و امیدوارم امسال نیز با اتفاقات خوب، این مسیر تداوم و تکامل پیدا کند.

وی درباره ظرفیت فرهنگی کردستان و کمبود زیرساخت‌های لازم هنری و فرهنگی این استان بیان کرد: البته همان‌طور که اشاره کردید، این موضوع هم مزیت است و هم نقیصه. مزیت از این جهت که شهرهای مختلف استان فرصت‌های متنوع فرهنگی و هنری دارند؛ اما همین مزیت، نیاز به زیرساخت‌ها و امکانات بیشتر را ایجاب می‌کند. خوشبختانه امروز صبح گفت‌وگوهای خوبی با استاندار کردستان درباره احداث تالار مرکزی سنندج داشتیم و امیدواریم با اهتمام مشترک وزارت فرهنگ و استان، این پروژه در آینده نزدیک به نتیجه برسد. تحقق این طرح تأثیر چشمگیری در افزایش سرانه فضای فرهنگی استان خواهد داشت. افزون بر این، در زمینه پلاتوها، سالن‌های نمایش و گالری‌ها نیز اقدامات خوبی انجام شده و در دولت چهاردهم تلاش می‌کنیم این روند را با سرعت بیشتری ادامه دهیم.

صالحی افزود: مریوان به اعتبار جشنواره تئاتر خیابانی خود جایگاه فرهنگی قابل توجه و ارزشمندی در سطح کشور پیدا کرده است. ما در این دوره با اداره کل فرهنگ استان و همچنین استاندار گفت‌وگوهایی داشته‌ایم تا فعالیت‌های فرهنگی در مریوان محدود به ایام جشنواره نباشد و در طول سال تداوم پیدا کند. ان‌شاءالله شاهد اتفاقات خوبی در آینده نزدیک خواهیم بود.

وی در پاسخ به پرسش خبرنگار مجموعه رسانه‌ای صبا درباره تعاملات بین‌المللی فرهنگی و برنامه دولت چهاردهم و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای حضور گروه‌های بین‌المللی در جشنواره‌های بین‌المللی همچون جشنواره تئاتر فجر، عنوان کرد: شرایط بین‌المللی، از جمله تحریم‌ها و فضای ناشی از جنگ‌های منطقه‌ای، بر برگزاری بخش بین‌الملل سایه انداخته است و این تاثیر را دارد و گاهی امکان حضور برخی گروه‌ها را دشوار می‌کند. با این حال، گروه‌های متعددی در فضای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای هستند که امکان همکاری با آن‌ها وجود دارد و ما به دنبال تقویت همین ارتباطات هستیم. البته بخشی از این موضوع به حوزه امکانات و حمایت‌های مالی برمی‌گردد که هم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و هم دولت باید در این زمینه نقش پررنگ‌تری ایفا کنند.

صالحی در پایان درباره توجه به افزایش نرخ ارز و تأثیر آن بر هزینه‌های حج و اعتبات گفت: کاملاً درست است که تغییرات نرخ ارز بر هزینه‌های فرهنگی و هنری اثر می‌گذارد. با این حال، ما سعی کرده‌ایم از ظرفیت ارز آزاد به‌درستی استفاده کنیم تا تأثیر این نوسانات را کاهش دهیم. البته رقم هزینه‌ها بالاست، اما با توجه به شرایط کشور، این موضوع قابل مدیریت است.