مریم شکیب – مستند «خانوم ماه» به کارگردانی و تهیه کنندگی مطهره عدالتخواه، که روایت زندگی خانم ناز علی‌نژاد، همسر شهید شیرعلی سلطانی، است. یکی از سه‌گانه‌ای‌ است که براساس سه کتاب‌ تازه تقریظ شده رهبر انقلاب در رویداد ملی قهرمان ساخته شده‌ است. سه مستند «خانوم ماه»، «همسفر آتش و برف» و «بازهم صبوری» در هفته کتاب، همزمان با بیست و یکمین پاسداشت ادبیات جهاد و مقاومت و انتشار تقریظ رهبر معظم انقلاب بر سه کتاب «تب ناتمام»، «همسفر آتش و برف» و «خانوم ماه» رونمایی شدند.

مستند «خانوم ماه» براساس کتاب «خانوم ماه » داستان عشق، ایثار و پایداری خانم ناز علی‌نژاد، همسر شهید شیرعلی سلطانی، از آشنایی و ازدواج او با شهید تا چالش‌های زندگی پس از شهادت همسرش را روایت می‌کند. با مطهره عدالتخواه کارگردان این مستند گفت‌وگویی انجام دادیم که در ادامه می‌خوانید.

مطهره عدالتخواه در پاسخ به اینکه چرا سراغ ساخت مستندی درباره خانم علی‌نژاد همسر شهید سلطانی رفته است، گفت: این مستند تنها روایت زندگی همسر یک شهید نیست؛ بلکه بازتاب داستان زنی است که در دل سخت‌ترین سال‌ها، معنای واقعی عشق، ایستادگی و آگاهی را زندگی کرده است.

او توضیح داد: ایشان، از همان نوجوانی و سال‌های اول ازدواج پا به دنیایی گذاشت که سرشار از مبارزه، حمایت و پایداری بود. عشقی که در سیزده‌سالگی آغاز شد، با شهادت همسر پایان نگرفت؛ بلکه برای «خانوم ماه»، سرآغاز فصل تازه‌ای از مسئولیت و تنهایی شد.

عدالتخواه ادامه داد: آنچه من را به شدت به این سوژه نزدیک کرد، روحیه فداکارانه و حیرت‌انگیز خانم علی‌نژاد بود؛ زنی که در بیست‌وهفت‌سالگی با پنج کودک، بدون اتکا به خانواده یا حمایت‌های رایج، زندگی را دوباره ساخت و هم‌زمان نقش یک مادر آگاه، یک زن فعال اجتماعی را ایفا کرد.

کارگردان مستند معتقد است: ویژگی‌های اجتماعی و تربیتی خانوم ماه، از همراهی در مبارزات پیش از انقلاب گرفته تا پشتیبانی از جبهه‌ها و سپس تربیت فرزندان، آن‌قدر ارزشمند است که باید ثبت و برای نسل‌های آینده حفظ شود. زندگی این بانو، درس‌هایی در خود دارد که نباید در گذر زمان از یاد برود؛ درس‌هایی درباره ایمان، عشق، صبوری و آگاهی زن ایرانی.

وی افزود: سه کتاب به من معرفی شد، اما وقتی کتاب «خانم ماه» را خواندم، حس کردم روایت زندگی خانم سلطانی آن‌قدر زنده، صمیمی و پراحساس است که دوست دارم این مستند را بسازم.

عدالتخواه به نخستین تماسش با خانواده شهید سلطانی اشاره کرد و گفت: تماس اول من با خانواده شهید، با دختر ارشد ایشان، مرضیه خانم سلطانی، بود. وقتی با ایشان صحبت کردم، احساس کردم که انگار سال‌هاست یکدیگر را می‌شناسیم. محبت و صمیمیتشان در همان ابتدای گفتگو، باعث شد که تمام نگرانی‌هایم از بابت شروع کار و برقراری ارتباط با خانواده رفع شود.

کارگردان مستند «خانوم ماه» به چالش‌هایی که در زمان ساخت مستند با آن مواجه شده اشاره کرده و اظهار داشت: یکی از اصلی‌ترین چالش‌های ساخت مستند «خانوم ماه»، نگرانی از وضعیت جسمانی خودِ خانم ناز بود؛ خانمی میانسال با تجربه عمل قلب، پلاتین کمر و سال‌ها رنج جسمی، که قرار بود روایت‌های عمیقاً شخصی و عاطفی زندگی‌اش را مقابل دوربین بازگو کند.

عدالتخواه افزود: الحمدلله برخلاف همه نگرانی‌ها، وقتی کار شروع شد دیدم خانوم ماه از نظر روحی چقدر قوی‌تر از تصور من است؛ با شوق، صبوری و یک مهربانی مادرانه کنار ما ماند و حتی بعضی روزها سرحال‌تر از روز قبل جلوی دوربین حاضر می‌شد.

او اضافه کرد: یکی دیگر از چالش‌های بزرگ محدودیت‌های زمانی بود. با توجه به فشارهای زمانی و شرایط خاص، باید روزها را به دقت برنامه‌ریزی می‌کردیم تا همه چیز به ‌موقع و بدون هیچ مشکلی ضبط شود. اما در نهایت، همه این چالش‌ها، با همکاری بی‌دریغ خانم علی‌نژاد و خانواده‌شان، به یک تجربه بسیار ارزشمند و پربار تبدیل شد.

مطهره عدالتخواه به لحظات ماندگار در ساخت مستند اشاره کرده و گفت: در مدت تولید مستند، لحظاتی وجود داشت که نه‌تنها روند کار، بلکه نگاه من به این روایت را عمیقاً تحت‌تأثیر قرار داد. یکی از پررنگ‌ترین‌شان، لحظه‌ای بود که خانوم ناز، آلبوم عکس‌های شهید سلطانی را ورق می‌زد. هر صفحه که ورق می‌خورد، انگشتانش روی تصویر همسرش مکث می‌کرد و زیر لب قربان‌صدقه‌اش می‌رفت. بعد از گذشت بیش از چهل سال، هنوز همان حسی را داشت که یک زن جوان در سوگ همسرش دارد. چشمانی پر از اشک، اما لبخندی عاشقانه روی صورتش. درواقع این مستند فقط روایت زندگی یک شهید نیست؛ بلکه تماشای تداوم یک عشق است، عشقی که از میان سال‌ها تنهایی عبور کرده و چهار دهه دوری و سختی هم نتوانسته از میزان آن کم کند.

عدالتخواه افزود: این لحظات برای من بسیار فراتر از یک تجربه‌ کاری بود. هر بار همسر شهید سلطانی حرف می‌زد، وقتی اشک می‌ریخت و از قد و صدای خوش و ایمان همسرش می‌گفت، احساس می‌کردم شیرعلی کنار او حضور دارد. این تجربه برای من، یادآور حقیقتی بود که بارها از شدت تکرار فراموش کرده‌ایم، «پشت هر عکس شهید، زنی ایستاده که سال‌هاست تنها، بی‌صدا و با وقار بار عشق و نبودن را بر دوش کشیده است.»

در ادامه کارگردان مستند توضیح داد: برای من، یکی از مهم‌ترین دلایل پرداختن به زندگی خانوم ماه، نشان‌دادن نقشی است که زنان در تحولات اجتماعی برعهده دارند؛ نقشی که متأسفانه در روایت‌های‌مان کمتر دیده شده یا به حاشیه رفته است. خانم ماه نمونه‌ای از همان زنانی است که نه‌تنها در زندگی خانوادگی خود فعال بوده، بلکه در بطن جامعه و در کنار همسرش در دوران مبارزات پیش از انقلاب و سال‌های جنگ تحمیلی حضوری مؤثر داشته است. او زنی منفعل نبوده؛ بلکه خانمی آگاه، پی‌گیر، اهل مشارکت اجتماعی و همراهِ مسیر اعتقادی و مبارزاتی همسرش بوده است. از نگاه من، روایت این زنان و بازگرداندن هویت اجتماعی‌شان به تاریخ، برای نسل امروز و فردا ضرورتی جدی است.

عدالتخواه در انتها گفت: این مستند برای من صرفاً روایت یک زندگی نبود؛ تلاشی بود برای یادآوری اینکه خانواده‌های شهدا، به‌ویژه همسران شهدا، سال‌ها بار سنگینی از رنج، دلتنگی و مسئولیت را بی‌صدا بر دوش کشیده‌اند. امیدوارم «خانوم ماه» بتواند تنها گوشه‌ای از این حقیقت را نشان دهد و انگیزه‌ای باشد برای اینکه در آینده آثار بیشتری دربارۀ این بخش کمتر دیده‌ شده از تاریخ ساخته شود. توجه به زندگی این خانواده‌ها نه تنها ادای احترام، بلکه ضرورتی برای حفظ حافظه جمعی ماست؛ حافظه‌ای که اگر ثبت و روایت نشود، آرام‌آرام میان سال‌ها گم خواهد شد.