راما قویدل در گفتوگو با صبا:
کیفیت میتواند مخاطب تلویزیون را برگرداند/ سهچهارم فیلم «عقابها» را پدرم ساخت
راما قویدل؛ نه در صف منتقدانی ایستاده که از بیرون به این رسانه میتازند و نه حاضر است به اعتبار خاطرات و سالهای همکاری، چشم بر آنچه در تلویزیون تغییر کرده ببندد. او تلویزیون را خانه خود میداند.

سمیرا جعفری ـ به گفته خودش، کودک کار است؛ چراکه از ۱۲سالگی در تلویزیون و سینما شروع به کار کرده است. کارگردانی که بدون حاشیه و حتی به دور از عنوان پدر، تا امروز روی صندلی کارگردانی نشسته و قصههای خود را روایت کرده است. راما قویدل از آن دسته فیلمسازانی است که نسبتش با تلویزیون را نمیتوان در یک موضع ساده خلاصه کرد؛ نه در صف منتقدانی ایستاده که از بیرون به این رسانه میتازند و نه حاضر است به اعتبار خاطرات و سالهای همکاری، چشم بر آنچه در تلویزیون تغییر کرده ببندد. او تلویزیون را خانه خود میداند. قویدل که از نوجوانی در فضای فیلمسازی حضور داشته، از تدوین و دستیاری به کارگردانی رسیده و در کارنامهاش حدود ۱۴ تا ۱۵ سریال ثبت شده، چهار سال از تلویزیون فاصله گرفته و پس از بازگشت با «بیگانگان»، تجربه تولید سریالی در شرایط جنگی را از سر گذرانده است؛ تجربهای که به گفته خودش، تنها حدود ۳۰ درصد از آن چیزی بود که در ذهن داشته. او از تلویزیونی میگوید که زمانی امکان تجربه کردن را برای نسل تازه فراهم میکرد، از محدودیتهایی که فرصتها را به آرزو تبدیل کردهاند، از ممیزیهای متناقض، از سینمایی که تجربه چندان خوشایندی برایش نداشته و از پدری که بخشی از هویت حرفهای او را ساخته است.
شما سالهای متعددی را در تلویزیون و در دورههای مدیریتی متفاوت گذراندهاید. چه چیزی باعث شد با وجود تغییر مدیران، فراز و نشیبها و اتفاقات تلخ، همچنان در این رسانه بمانید؟
دوران دستیاری من در تلویزیون در واقع دوره شناخت بود؛ فرصتی برای اینکه فضای تلویزیون را بشناسم، چون من از دل سینما آمده بودم و سینما مؤلفههای کاملاً متفاوتی داشت. وقتی کارگردانی را شروع کردم و خودم فیلم ساختم، احساس کردم تلویزیون در آن زمان پذیرای تجربههای جدید است و روی استعدادهایی که به زعم خودش امکان سرمایهگذاری روی آنها وجود دارد، سرمایهگذاری میکند. این امکان را برای من فراهم کرد که تجربه کنم. من تا امروز شاید ۱۴، ۱۵ سریال ساختهام؛ عددی که به لحاظ فیلمسازی رقم کمی نیست. اساساً کجا میتوانستم چنین تجربیاتی به دست بیاورم، غیر از تلویزیون؟ همیشه قدردان موقعیتی هستم که تلویزیون برای من فراهم کرده و خواهم بود. تلویزیون همواره رسانه محترمی برای من بوده است. هزاران اتفاق تلخ هم در طول این سالها افتاده، اما باعث نشده قدردانیام را فراموش کنم یا نمک بخورم و نمکدان بشکنم. هر جا تلویزیون به هر دلیلی کمکی خواسته و کاری از دستم برآمده، حتی در موارد خیلی جزئی، برای انجامش دویدهام. تلویزیون یکی از مهمترین و محترمترین مدیومهای تاریخ بصری ما بوده و هست و امیدوارم همچنان باشد. البته بالا و پایینهای زیادی را در این سالها تجربه کردهایم و طبیعتاً ما هم با این بالا و پایینها حرکت کردهایم.
اما این وفاداری به تلویزیون مانع نقد شما به آن نشده است. حدود سال ۱۳۹۷ تعبیر تندی درباره تلویزیون داشتید و گفتید دوران طلایی تلویزیون در حال افول است و فرزندان خودش را میخورد. آن تعبیر از کجا میآمد؟
آن تعبیر به همان بخش نشیب ماجرا برمیگشت. گاهی آدم اصلاً متوجه نمیشود چه اتفاقی افتاده است. من همیشه سعی کردهام در لحظه زندگی کنم. وقتی یک پلان را میگیرم، به محض اینکه ستاپ پلان شروع میشود، با خودم قرارداد میکنم که راما قویدل، این ممکن است آخرین نمایی باشد که در زندگیات میگیری؛ پس باید بهترین باشد. این نگاه در زندگی حرفهای من مشکلات زیادی هم ایجاد کرده است. جاهایی روی نگاه خودم، روی چیزهایی که صحنه نیاز داشته، پافشاری کردهام و تهیهکنندگان از این ماجرا اذیت شدهاند. طبیعتاً خیلی خوشایند نبودهام و باعث شده بعضیها ترجیح بدهند با آدم آسانتری کار کنند. من آدم آسانی نبودم؛ اما از روندی که طی کردهام پشیمان نیستم. هیچوقت نسبت به موقعیت خودم در سینما، تلویزیون یا توانمندی فیلمسازی در کشور دچار توهم نبودهام. فکر نکردهام قرار است کاری بسازم در حد آثار بزرگ سینمای جهان. میدانستم ظرف و مظروف باید با هم بخوانند، تلویزیون شرایط و بودجه خودش را دارد. هیچوقت نخواستهام از آن چارچوب بیرون بزنم؛ اما به نظر میآید همان چارچوب را مدام تنگتر کردهاند. به جایی رسیدهایم که موقعیتهایی که زمانی امکان محسوب میشدند، امروز تبدیل به آرزو شدهاند. امکانات اولیهای که در دهههای قبل برای فیلمسازی داشتیم، حالا گاهی به حسرت تبدیل میشوند.
این کوچک شدن امکانات فقط مسئله بودجه است یا تغییر نگاه به تولید هم در آن نقش دارد؟
به نظر من بخش مهمی از مسئله به سرمایه، بودجه و نگاهی برمیگردد که مدیران و تهیهکنندگان به اجرای کار دارند. بعید میدانم کارگردانی در ابتدای کار با این ذهنیت وارد پروژه شود که صرفاً کاری را بگیرد و تحویل بدهد. همه با این امید میآیند که کار خوبی بسازند؛ اما در مواجهه با موانع و مصائب تولید، خیلی زود خسته و ناامید میشوند و در سیستمی حل میشوند که آنها را با خودش میبرد. من شاید به دلیل اصرار و پافشاریام، در این میان آدم متفاوتی بودهام. البته این پافشاری در نهایت ممکن است به ضرر خود کارگردان تمام شود. اما چیزی که برای من اهمیت دارد، این است که بتوانم آن خط قرمز کیفی را حفظ کنم و تا جایی که ممکن است از آن پایینتر نیاید.
اصلا مهمترین مسئله امروز تلویزیون چیست؟ ریزش مخاطب، ضعف مدیریت، فیلمنامه یا ناتوانی در تولید آثار جذاب؟
آن چیزی که من در طول این سالها به وضوح دیدهام، مسئله کیفیت است. اهمیت کیفیت مثل یک منحنی سینوسی بالا و پایین شده است. در مقاطعی کیفیت اصلاً محلی از اعراب نداشته و صرفاً رساندن کار و پر نگه داشتن آنتن ملاک بوده است. من همیشه با این مسئله درگیر بودهام که کیفیت چه میشود؟ در گذشته تهیهکنندگان، کارگردانها و عوامل به این فکر میکردند که کاری انجام بدهند که خوب باشد؛ کاری با معنا و مفهوم، کاری که صاحب اثر و مؤلف داشته باشد. به نظرم در یک نقطه از محور کیفیت منحرف شدیم. همین انحراف شاید در ابتدا یک میلیمتر باشد، اما در طول زمان فاصله بسیار زیادی ایجاد میکند. من نمیتوانم درباره ریزش مخاطب به عنوان یک متخصص پژوهش نظر بدهم؛ این مسئله کار تخصصی و تحقیقی است. اما چیزی که در یک نگاه کلی دیده میشود، این است که آن دلگرمی و گرمایی که صفحه جادویی تلویزیون زمانی برای خانوادهها داشت، دیگر وجود ندارد. طبیعتاً صاحبنظران باید این مسئله را آسیبشناسی کنند.
این افت کیفیت را در آثار خودتان هم میبینید؟
قطعاً. من معمولاً اولین منتقد بیرحم خودم هستم. وقتی کاری ساخته میشود، خودم به آن نگاه میکنم و نقدش میکنم. آن چیزی که یک اثر را در ذهن ما ماندگار میکند، کیفیت است. نمیتوان هزار دستان را فراموش کرد. حتی سریال آپارتمان اصغر هاشمی، با اینکه یک کار اجتماعی معمولی بود، هنوز در ذهن من مانده است. آن دوره آثاری ساخته میشد که ارزش داشتند. فکر میکنم در طول زمان چیزهایی جایگزین شدند که سازنده شاکله کار نبودند. زمانی آدمها با همه وجود و ایمانشان میآمدند سر کار. پدرم میگفت وقتی من کنار دوربین میایستم و میگویم دوربین حرکت، تمام امواج حسی، اعتقادی و ایمانی من بهعنوان کارگردان روی حلقه نگاتیو ثبت میشود. همیشه مثال میزد که بعضی فیلمها همه چیزشان خوب است؛ بازیها خوب است، کارگردانی خوب است، اجرا عالی است، اما به دل نمینشینند. بعضی فیلمها هزار ایراد دارند، اما به دل مینشینند. این از ایمان میآید. به نظرم این ایمان در طول زمان کمرنگ شده است. فیلمسازی تبدیل شده به شغل، به پیشه، به محل درآمد. دغدغه کارگردان و فیلمساز کمرنگ شده است. از دهه ۶۰ در این حرفه حضور داشتهام و چیزهایی دیدهام که امروز محال است ببینم. آن سالها عشق و ایمان به هنر و کار را در آدمها میدیدم. یادم میآید سر فیلم میرزا کوچکخان، وقتی محصل بودم و تابستانها میتوانستم به صحنه بروم، آدمهایی را میدیدم که با امکانات بسیار کم زندگی میکردند. کلاسهای مدرسه را خالی کرده بودند، نیمکتها را برداشته و تختهای سربازخانهای گذاشته بودند. همه کنار هم میخوابیدند، ظهر املت میخوردند، اما خوشحال بودند و با عشق کار میکردند. امروز کمتر چنین فضایی میبینم.
شما چهار سال از تلویزیون فاصله گرفتید و در این مدت مستندهای فرهنگی درباره ادبیات و کتاب ساختید. چه شد که دوباره به تلویزیون برگشتید؟
من خیلی به مهاجرت از تلویزیون فکر نکرده بودم. تلویزیون همیشه برای من مثل خانه بوده است. با اینکه بچه سینما بودم و در سینما به دنیا آمده و بزرگ شده بودم، به دلیل دوران کاری طولانی در تلویزیون و همان حس قدردانی، همیشه فکر میکردم وقتی خانه شرایط خوبی ندارد، بهترین راه ترک کردنش نیست. باید بایستم و تا جایی که میتوانم کمک کنم. شاید این موضوع از آرمانگرایی درونی من میآید. در این مدت پیشنهادهایی هم بود، فیلمنامههایی برایم میفرستادند، اما میگفتم از این غار تنهایی بیرون بیایم که چه چیزی بسازم؟ احساس میکردم سیستم دیگر خیلی سیستمی نیست که من را بخواهد. نه اینکه نسبت به موقعیت خودم توهم داشته باشم؛ من همیشه سعی کردهام احترام مخاطب را حفظ کنم و به شعور او توهین نکنم، چه در روایت قصه و چه در شخصیتپردازی. در نهایت احساس کردم شاید جای کسی مثل من در این فضا نباشد. چهار سال مشغول مستندسازی فرهنگی درباره ادبیات و کتاب شدم. بعد از «بینشان» هم احساس کردم آن کنج امن چندان جای خوشایندی نیست و با تردید و نگرانی از آن بیرون آمدم؛ چون فکر میکردم دوباره دارم به همان فضایی برمیگردم که چهار سال قبل به این نتیجه رسیده بودم اهمیت چندانی برای کیفیت ندارد.
پیشنهاد ساخت «بیگانگان» از طرف خود شما، تهیهکننده یا مدیران شبکه بود؟
پیشنهاد علیاکبر تحویلیان، بود. از تهیهکنندههایی که بیشترین تعداد کار را با او داشتهام. قبل از کارگردان شدن هم در دفتر ایشان تدوین میکردم. واقعاً نمیدانستم شرایط برای برگشتن فراهم است یا نه.
شک داشتید که برگردید؟
شک نه، همیشه آرزویم این بود که برگردم؛ اما در این مدت پیشنهادهایی بود و با خودم فکر میکردم از این تنهایی بیرون بیایم که چه بسازم؟ حالا دوباره وارد فضایی شوم که پلتفرمها از تلویزیون پیشی گرفتهاند و رقابت جدی ایجاد شده است

پس چه چیزی در «بیگانگان» برای شما جذاب بود؟
برای من مهم بود که قصه چه میگوید. «بیگانگان» درباره داعش است و موضوع اسارت ایرانیها در عراق. در ذهن من، این سریال درباره تصویری است که داعش از اسلام میسازد؛ تصویری که اساساً اسلام نیست. حتی در دیالوگهای سریال به شکل مستقیم به این موضوع اشاره کردم. ما درباره گروهی حرف میزنیم که تصویری از اسلام ایجاد میکند و این تصویر میتواند زمینه اسلامهراسی را فراهم کند. من در تحقیقاتم به سریالهایی در اروپا رسیدم که درباره اسلامهراسی و گروههای راست افراطی بودند؛ درباره اینکه جریانهای سیاسی راست افراطی از پوشش داعش و اسلام برای تخریب نام اسلام استفاده میکنند. به نظرم آنها زودتر به این مسئله رسیده بودند و سریال ساخته بودند. ما کمی دیرتر به این نتیجه رسیدیم. البته نمیتوانم درباره سازوکار تصمیمگیری تلویزیون با قطعیت نظر بدهم؛ چون آن طرف دیوار را نمیشناسم. مدیران هم طبیعتاً تلاش کردهاند این اتفاق بیفتد. من وقتی سر صحنه با پیچیدگی مواجه میشوم، همیشه احساس میکنم آدمهای دیگر هم در جایگاه خودشان با پیچیدگیهای مشابه روبهرو هستند.
اگر امروز «بیگانگان» را با اختیار کامل، بدون شرایط جنگی و محدودیتهای آن دوره میساختید، چه تغییراتی در فیلمنامه و اجرا ایجاد میکردید؟
خیلی چیزها را. خیلی از چیزهایی که نتوانستم بگیرم، میگرفتم. «بیگانگان» شاید ۳۰ درصد از آن چیزی بود که در ذهن من بود. اگر در شرایط عادی ساخته میشد، با همان چارچوبها، بودجه و امکانات، شاید کیفیتش ۵۰ درصد بالاتر میتوانست باشد. این را با توهم نسبت به توانایی خودم نمیگویم؛ صرفاً میدانم بسیاری از چیزهایی که میخواستم، امکان انجامشان فراهم نشد.
تولید سریال در شرایط جنگی چه تجربهای برای شما داشت؟
من اسم «بیگانگان» را در ذهنم «بینالحربین» گذاشته بودم؛ چون تولید آن بین جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰روزه اتفاق افتاد. با جنگ ۱۲روزه شروع کردیم و با جنگ ۴۰روزه به آنتن رسیدیم. روزهای خیلی سختی را در تولید گذراندیم. تصور نمیکردم مخاطب بتواند چنین ارتباطی با سریال برقرار کند، اما بازخوردهایی که گرفتم بسیار دلگرمکننده بود. در طول تولید و حتی زمان پخش، بارها زمانبندی تغییر کرد. یکباره اعلام کردند نوروز، از اول فروردین پخش میشود. برای من غیرمنتظره بود. خودم را سپردم به اینکه ببینم چه اتفاقی میافتد. تولید کار جنگی در شرایطی که حتی اجازه شلیک یک فشنگ مشقی نداشتیم، واقعاً دشوار بود. محدودیتهای عجیبوغریبی داشتیم. برای سکانس مرگ دکتر الوند، که حدود ۴۰ دقیقه طول میکشید، برنامه فیلمبرداری بسیار پیچیده بود. اجازه شلیک فشنگ مشقی داشتیم، اما در ساعتهای مشخص. از هشت تا ده شب پلانهای شلیک و اصابت را میگرفتیم؛ بعد از ده شب تا دو نیمهشب پلانهای مربوط به خودروها را، و از دو تا چهار صبح باقی پلانها را. این شرایط تمرکز بسیار جدی میخواست. در حرفه ما تمرکز گاهی شبیه شوخی است؛ اتفاقات غیرمترقبه و ممکناتی که مدام تبدیل به ناممکن میشوند، باعث میشوند کارگردان در لحظه موضع، تفکر و دکوپاژش را تغییر دهد و خودش را با شرایط تطبیق بدهد.
پیش از «بیگانگان»، موضوع داعش در سینما و پلتفرمها هم مورد توجه قرار گرفته بود و آثاری با این مضمون ساخته شدند که بازتاب قابلتوجهی هم داشتند. نمونههایی مثل «به وقت شام» و سریال «سقوط» نشان میدهد این موضوع پیشتر وارد روایت تصویری ما شده بود. چرا تلویزیون با تأخیر سراغ چنین سوژهای رفت؟
من درباره اینکه چرا تلویزیون دیر سراغ این موضوع رفت یا تصمیمگیریها در این زمینه چطور انجام شده، نمیتوانم نظر دقیقی بدهم؛ چون از سازوکار تصمیمگیری مدیران اطلاع ندارم. اما درباره بعضی از این آثار، نظر شخصی خودم را دارم. مثلاً من از سریال «سقوط» خوشم نیامد. بعدتر سریال سوئدی «خلافت» را دیدم و «سقوط» در حد کپیبرداری نعلبهنعل این سریال است. البته این برداشت شخصی من است. درباره «به وقت شام» هم با وجود احترامی که برای ابراهیم حاتمیکیا قائلم، ارتباطی با فیلم برقرار نکردم و پیام یا تأثیری را که قرار بود از آن دریافت کنم، نگرفت.
جدای از بحث محتوا, پلتفرمها به لحاظ جذب مخاطب از تلویزیون پیشی گرفتهاند. این مساله بیشتر نتیجه آزادی عمل فیلمساز در پلتفرم است یا تغییر الگوی تماشای مخاطب؟
من خیلی اهل رسانه و فضای رسانهای نیستم و نمیتوانم درباره زوایای پنهان این ماجرا نظر قطعی بدهم. اما فکر میکنم فاصلهای بین مخاطب و تلویزیون ایجاد شده است. نمیدانم چقدر ناشی از دست باز فیلمسازها، روایتهای متفاوت یا تغییر الگوی مصرف است. من در «بیگانگان» بازخوردهای خوبی گرفتم، حتی در شرایط سخت تولید و پخش. به نظرم نمیتوان فقط پلتفرمها را عامل ریزش مخاطب تلویزیون دانست. وقتی مسئله کیفیت مطرح است، باید به خودمان هم نگاه کنیم. کیفیت میتواند مخاطب را برگرداند، اما صرفاً با تولید بیشتر نمیتوان ارتباط را برقرار کرد.
تلویزیون امروز چقدر برای کارگردان امکان طرح ایده شخصی را فراهم میکند؟ آیا سفارش آثار نمایشی، خلاقیت را محدود کرده است؟
کارهای تلویزیونی معمولاً به من پیشنهاد شدهاند. چند بار قصه یا فیلمنامهای داشتم که دوست داشتم خودم کارش کنم. خاطرم هست در دوره مدیریت آقای فرجی در شبکه یک، فیلمنامهای نوشته بودم به اسم «رنگ چشمان ابلیس» که ارائه کردم و قرار بود ساخته شود، اما با پایان مدیریت ایشان بایگانی شد. مدیران بعدی هم آن را کنار گذاشتند. تلاشهای من برای انجام کارهای این شکلی معمولاً به نتیجه نرسیده و بیشتر کارها به شکل سفارش ارائه شدهاند. البته این مسئله را لزوماً ضعف نمیدانم. چارچوبهای سازمانی و اداری وجود دارند که روند عملکرد مدیران را تعیین میکنند؛ مدیران هم تحت آن چارچوب فعالیت میکنند. چیزی که برای من اهمیت دارد این است که وقتی یک کارگردان با یک اثر مواجه میشود، در وهله اول باید بتواند خودش را در خطوط فیلمنامه پیدا کند. این امکان به بودجه، داستان و پارامترهای دیگر مربوط است. من به باز بودن دست عادت ندارم؛ همیشه در تلویزیون کار کردهام و محدودیت داشتهام. در محدودیت هم میشود کار خوب کرد. بارها تصمیمهایی گرفتهام که اگر محدودیت نبود شاید آن اتفاق به شکل دیگری میافتاد.
آیا محدودیتهای تلویزیون، از جمله ملاحظات مدیریتی، مالی و ممیزی، مانع اجرای آنچه برای روایت در نظر دارید میشود؟
معمولاً نه. وقتی کاری را قبول میکردم، ممکن است در انتخاب کار اشتباه هم کرده باشم، اما وقتی پذیرفتم، با خودم قراردادی داشتم. احساس میکردم میتوانم خودم را در آن کلمات پیدا کنم یا حتی خودم را به آنها تحمیل کنم و فیلمنامه را از آن خود کنم؛ روایت از درون من بیرون بیاید. خیلی جاها دوست داشتم اتفاقاتی بیفتد که نیفتاد؛ به دلیل محدودیتهای مدیریتی، مالی و چارچوب تلویزیون برای مخاطب عام. این محدودیتها معقول و منطقیاند، اما مسئلهای که من خیلی با آن مواجه شدم، خشونت بود. جاهایی لازم بود خشونتی را ببینیم تا تأثیر مدنظرمان را بگیریم، اما به دلیل محدودیتها نتوانستیم. هدف ما از نشان دادن خشونت آزار دادن مخاطب نیست؛ قرار است معنایی را منتقل کنیم. چرا باید اهداف خودمان را قربانی محدودیتهایی کنیم که گاهی در درک ضرورت روایت، تناقض دارند؟
در این زمینه مثال مشخصی دارید؟
بله. «گمشده» را سال ۱۳۸۸ میساختم. در یکی از اپیزودها، شخصیتی که ماشین به او زده بود و به بیمارستان میرفت، روی صندلی عقب به دلیل خونریزی میمرد. سر و صورتش خونی بود. تلویزیون اصلاحات زیادی داده بود و میگفت این منظره سر و صورت خونی شخصیت، خانواده را اذیت میکند. من همان موقع به ناظر پخش گفتم دیشب «مختارنامه» پخش میشد؛ سر بریده و دست کندهشده و خون در آسمان بود. آنجا اشکال ندارد، اما اینجا که خون روی صورت یک بازیگر آمده، شنیع و آزاردهنده میشود؟ اگر قرار است چارچوب رعایت شود، چرا در همه کارها یکسان رعایت نمیشود؟ چرا بعضی آثار فقط شامل این اصلاحات میشوند؟ من خودم معمولاً جزو کارگردانهایی هستم که کمترین اصلاحات پخش را دارند؛ چون میدانم چه کار باید بکنم و چطور مسئله را مدیریت کنم. اما باز هم وقتی اصلاحات میآید، شگفتزده میشوم. گاهی میگویم این دیگر چه چیزی است؟ به نظر میآید فرایندهای تولید و پخش، بدون ارتباط با یکدیگر فعالیت میکنند. تولید یک هدف دارد، پخش یک جهان مجزا. این همیشه وجود داشته، اما در طول زمان پیچیدهتر شده است.
با وجود تمام این محدودیتها، از تجربه بازگشت به تلویزیون در «بیگانگان» احساس امنیت کردهاید. این امنیت به چه معناست؟
وقتی به تلویزیون برگشتم، احساس امنیت زیادی داشتم، بهخصوص از طرف مدیران. مدیرانی دیدم که امکان گفتوگو و تبادل نظر با آنها وجود داشت. بارها نشستیم، حرف زدیم، صحنههای تدوینشده را دیدیم و درباره آنها صحبت کردیم. احساس کردم مدیران متوجهاند که این کار با جان ساخته شده است. این تعامل به نظرم از شخصیت مدیر میآید، نه صرفاً از نوع سریال. فهم فیلمنامه، مضمون، کارگردانی و اینکه کارگردان با چه مسائلی دستوپنجه نرم میکند، اهمیت دارد؛ حتی اگر کار کمدی خانگی باشد. این فهم باید وجود داشته باشد. در «بیگانگان» بارها با مدیران سیمافیلم نشستیم و درباره فیلمنامه و موارد مختلف گفتوگو کردیم. ناظر کیفی پروژه هم واقعاً به کیفیت کار کمک کرد. من پشتوانه خوبی از طرف تلویزیون داشتم.
شاید خیلیها فکر میکردند به این دلیل که شما فرزند آقای قویدل هستید فعالیت تان در سینما پررنگ باشد. اما حضور سینماییتان به اندازه تلویزیون پررنگ نیست. اتفاقی و حواشی فیلم «چاقی» چقدر در فاصله گرفتن شما از سینما تأثیر داشت؟
تجربه «چاقی» تجربه شیرینی نبود. در طول ساخت، تغییراتی در فیلمنامه به من تحمیل شد. فیلمنامه مجوز وزارت فرهنگ داشت و در شورا تصویب شده بود، اما تهیهکنندگان به دلیل ممیزیها و اعتقادات شخصیشان درباره بعضی چیزهایی که در فیلم بود، میخواستند تغییراتی ایجاد کنند. حتی بعد از شروع فیلمبرداری مجبور شدم فیلمنامه را تغییر بدهم. تا جایی پیش رفتم که از ادامه کار منصرف شدم. ولی محمدحسین لطیفی را که مشاور من بودند برای ساخته شدن فیلم پافشاری کردند. به هر حال تجربه دلنشینی نبود. برخوردهای بعدش هم دلنشین نبود. در جشنواره هم همیشه احساس میکردم شبحی هستم؛ سایهای که قرار نیست دیده شود، انگار قرار نیست کارم دیده شود. همه در سکوت از کنار آثار من رد میشوند.
شما فرزند امیر قویدل هستید؛ کارگردانی که جهانبینی و هویت سینمایی مشخصی داشت. چقدر از نگاه حرفهای پدرتان وامدار هستید و چقدر سعی کردهاید هویت مستقلی داشته باشید؟
شاید نتوانم حدود این ماجرا را تشخیص بدهم؛ چون آنقدر نهادینه شده است که نمیتوانم تفکیکش کنم. گاهی فیلمهای قدیمی پدر را میبینم و یک صحنه ناگهان من را متوقف میکند. میبینم یک نوع دکوپاژ دقیقاً همان کاری است که من در این سالها انجام میدهم؛ اما این را آگاهانه انجام ندادهام. انگار از بچگی در وجودم رفته و به شکل ناخودآگاه بیرون میآید. در تار و پود وجودم تنیده شده است.
چه چیزی از زندگی حرفه ای پدر برایتان دردناک است؟
چیزی که همیشه برای من غمانگیز بوده، پایان امیر قویدل است. به نظرم پدر به عنوان کارگردانی که شاید بتوان گفت یکی از اولین تولیدهای سینمایی بعد از انقلاب را با «خونبارش» داشت، بعد «ترن» و «عقابها»، خیلی مظلوم بود. حتی سهچهارم فیلم «عقابها» را پدر ساخت. مرحوم خاچیکیان بخش فینال فیلم، بخش کردستان و تمام پروازها و اکشنهای هوایی را گرفت. اگر تیتراژ «عقابها» را ببینید، معلوم است پدر چقدر مظلوم بوده است. آنقدر مظلوم که در سالگرد وفاتش، دوستان انجمن کارگردانها درگیر تقدیرهای خودشان بودند و سالهاست فراموش کردهاند چنین کارگردانی در این مجموعه وجود داشته است. ولی هنوز هم وقتی به دهه فجر میرسیم، فیلمی جز «ترن» برای پخش کردن نداریم. این برای من تلخ است. پدر آثار مهمی داشت، اما آنطور که باید در حافظه سینمایی ما حضور ندارد.




